Табиғатты аялау – тұрақты дамудың негізі

Адамзат өркениеті дамыған сайын табиғатқа түсетін салмақ та артып келеді. Өнеркәсіп өндірісінің ұлғаюы, қалалардың кеңеюі, халық саны мен энергияға деген сұраныстың өсуі қоршаған ортаның табиғи тепе-теңдігіне елеулі әсер етті. Бір кездері белгілі бір өңірге ғана тән болып көрінген ауа мен судың ластануы, жердің тозуы, қалдықтардың көбеюі бүгінде мемлекеттік шекараға бағынбайтын жаһандық мәселеге айналды.

Климаттың өзгеруі, су ресурстарының азаюы, биологиялық әралуандылықтың кемуі – бір-бірінен бөлек құбылыстар емес. Олардың барлығы табиғат пен қоғам арасындағы байланыстың әлсірегенін аңғартады. Экологиялық қауіптің салдары қоршаған ортамен ғана шектелмейді. Ол халықтың денсаулығына, ауыл шаруашылығына, азық-түлік қауіпсіздігіне, өндіріс пен жалпы экономикалық тұрақтылыққа тікелей ықпал етеді.

Ғылыми-техникалық прогресс адам өмірін жеңілдетіп, өндірістің мүмкіндігін кеңейтті. Алайда табиғи ресурстарды қалпына келу мүмкіндігінен артық пайдалану жаңа қатерлерді туғызды. Көмір, мұнай және газды жағудан, металлургия мен тау-кен өндірісінен атмосфераға көмірқышқыл газы, күкірт пен азот қосылыстары, қатты бөлшектер және басқа да ластаушы заттар тарайды. Олар ауа сапасын төмендетіп қана қоймай, климаттық өзгерістердің жылдамдауына да әсер етеді.

Өндіріс қалдықтары мен тұрмыстық қоқыстың көбеюі де алаңдатарлық жағдайға айналды. Қалдықтарды сұрыптау мен қайта өңдеу жүйесі жеткілікті дамымаған кезде қоқыстың басым бөлігі полигондарға жөнелтіледі. Полигондар аумақты алып қана қоймай, топырақ пен жерасты суларына қауіп төндіреді. Әсіресе, табиғи ортада ұзақ уақыт ыдырамайтын пластик қалдықтар өзен-көлдерге, топыраққа және тірі ағзалардың қоректік тізбегіне дейін жетуде.

Климат құбылса, тіршілік те өзгереді

Соңғы жылдары әлемнің түрлі бөлігінде құрғақшылық, аптап ыстық, орман өрттері, нөсер жауын мен су тасқыны жиілеп отыр. Мұндай төтенше құбылыстар климаттық өзгерістің күнделікті өмірге жақындай түскенін көрсетеді.

Температура мен жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі ең алдымен ауыл шаруашылығына әсер етеді. Егіннің шығымы төмендеп, жайылымдардың сапасы нашарласа, азық-түлік бағасы мен ауыл тұрғындарының табысына дейін ықпал етуі мүмкін. Мұздықтардың кемуі де болашақтағы су қауіпсіздігіне қатер төндіреді. Өйткені мұздықтар мен қар жамылғысы көптеген өзеннің негізгі қоректену көзі саналады.

Судың азаюы тек ауызсу мәселесін туғызбайды. Ол егіншілікке, мал шаруашылығына, өнеркәсіпке, энергетикаға және қалалардың қалыпты тіршілігіне бір мезгілде әсер етеді. Сондықтан су ресурстарын ұтымды пайдалану экологиялық міндет қана емес, экономикалық қауіпсіздіктің де маңызды шартына айналып отыр.

Қазақстанға тән қатерлер

Қазақстан табиғи ресурстарға бай болғанымен, тарихи және өндірістік қызметтен туындаған экологиялық зардаптар аз емес. Арал теңізінің тартылуы – табиғат байлығын жоспарсыз пайдаланудың адам мен қоршаған ортаға қандай ауыр салдар әкелетінін көрсететін ең үлкен мысалдардың бірі.

Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын суармалы егіншілікке шамадан тыс бұру теңізге құятын су көлемін күрт азайтты. Соның салдарынан Аралдың аумағы кішірейіп, балық шаруашылығы тоқырады, өңірдің табиғи-климаттық жағдайы өзгерді. Құрғаған теңіз табанынан көтерілген тұз бен шаң мыңдаған шақырымға таралып, жердің құнарлылығына және халық денсаулығына әсер етуде.

Семей ядролық сынақ полигонының зардаптары да ел тарихындағы аса ауыр экологиялық мәселелердің бірі. Онда жүргізілген ядролық сынақтар қоршаған ортаның радиациялық ластануына әкеліп, бірнеше ұрпақтың денсаулығына қауіп төндірді. Полигонға жақын аумақтарды зерттеу, зардап шеккен тұрғындарды медициналық және әлеуметтік қолдау жұмыстары әлі де өзектілігін жойған жоқ.

Өнеркәсіптік қалалардағы атмосфералық ауаның сапасы да ерекше назар аударуды қажет етеді. Қарағанды, Теміртау, Өскемен және Павлодар секілді өндіріс орталықтарында металлургия, тау-кен саласы, жылу энергетикасы мен көлік шығарындылары қоршаған ортаға елеулі салмақ түсіреді.

Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2023 жылы атмосфераға шығарылған ластаушы заттардың ең жоғары көлемдерінің бірі Павлодар облысында тіркеліп, 694,2 мың тоннаны құрады. Қарағанды облысында бұл көрсеткіш 455 мың тонна болған. Ал 2025 жылы еліміздегі стационарлық ластау көздерінен тараған шығарындылардың жалпы көлемі 2,28 миллион тоннадан асты. Кәсіпорындар жинаған коммуналдық қалдықтардың көлемі шамамен 4,1 миллион тоннаны құрады.

Әлем тәжірибесі нені аңғартады?

Экологиялық проблемамен бетпе-бет келген көптеген мемлекет табиғатты қорғауды экономиканы тежеу емес, жаңғыртудың мүмкіндігі ретінде қарастыра бастады. Мәселен, су ресурсы тапшы Сингапур тұрмыстық және өндірістік ағын суды бірнеше сатыдан өткізіп тазартып, қайта пайдаланатын NEWater жүйесін қалыптастырды. Нидерланд 2050 жылға қарай ресурстар қайта қолданылатын толық айналым экономикасына көшуді көздеп отыр. Швецияда қайта өңдеуге келмейтін қалдықтардың бір бөлігі электр және жылу энергиясын өндіруге пайдаланылады. Израиль су тапшылығы жағдайында тамшылатып суару, тазартылған суды қайта қолдану және теңіз суын тұщыту технологияларын қатар дамытты. Бұл мемлекеттердің тәжірибесі табиғи ресурстың аздығы дамуға кедергі емес екенін, мәселе оны басқарудың сапасына байланысты екенін аңғартады. (Уряд Нидерландов⁠)

Қазақстан шетелдік үлгіні сол күйінде көшіруге емес, оның тиімді тетіктерін жергілікті жағдайға бейімдеуге тиіс. Суы тапшы оңтүстік пен батыс өңірлерде үнемді суару технологияларын кеңейтуге болады. Өнеркәсіптік аймақтарда тазартылған техникалық суды қайта пайдалану, жылу мен электр энергиясының ысырабын азайту өзекті. Қалаларда қалдықты бөлек жинау жүйесі тұрғынға қолайлы әрі экономикалық тұрғыдан тиімді болған жағдайда ғана тұрақты жұмыс істейді.

Тепе-теңдік талабы

Табиғатты елемей жүргізілген экономикалық өсім түптің түбінде қоғамға қымбатқа түседі. Ластанған ауаның салдарынан халықтың денсаулығы нашарлап, медициналық шығын көбейеді. Су тапшылығы ауыл шаруашылығы мен өндірісті шектейді. Тозған топырақ азық-түлік қауіпсіздігіне қатер төндіреді. Сондықтан қоршаған ортаны қорғауға жұмсалған қаражатты қосымша шығын емес, болашақ залалды азайтатын инвестиция деп бағалау қажет.

Бұл бағытта жаңартылатын энергия көздерін дамыту, өндірістегі ескі жабдықтарды ауыстыру, қалдықты қайта өңдеу, суды үнемдеу және бүлінген жерлерді қалпына келтіру маңызды. Алайда қабылданған шаралар нақты нәтижемен өлшенуі тиіс. Мысалы, ағаш отырғызу жұмысының тиімділігі егілген көшеттің санымен емес, бірнеше жылдан кейін жерсініп, өсіп шыққан ағаштардың үлесімен бағаланғаны дұрыс.

Экологиялық мәдениетті қалыптастыру да ерекше маңызға ие. Табиғатты қорғау тек мемлекеттік органдардың немесе эколог мамандардың міндеті емес. Суды босқа ағызбау, электр қуатын үнемдеу, қоқысты белгіленген орынға тастау, артық тұтынудан бас тарту – әр азамат атқара алатын қарапайым әрекеттер. Осындай күнделікті дағдылар қоғамның жалпы экологиялық жауапкершілігін қалыптастырады.

Экологиялық білім балабақшадан басталып, мектепте, колледж бен жоғары оқу орнында жалғасуы қажет. Бірақ ол табиғат туралы теориялық мәліметпен шектелмеуі тиіс. Жас ұрпақ нақты экологиялық мәселені зерттеп, оның себебін анықтап, шешу жолын ұсынуға дағдылануы керек. Университеттерде экологияны инженерия, экономика, медицина, құқық және мемлекеттік басқару салаларымен байланыстыра оқыту да уақыт талабы.

Табиғат – адамнан бөлек тұрған дүние емес, оның өмір сүруінің негізі. Оның тағдырына немқұрайды қарау – өз болашағымызға немқұрайды қараумен тең. Сондықтан тұрақты даму белгілі бір кезеңнің сәнді ұраны емес, келешек ұрпақ алдындағы тарихи әрі адамгершілік жауапкершілігіміз.

Қазыбек РАШИД
Жас тарихшы