Күмбездерде дәуірдің күмбірі бар

Сарыарқаның сайын даласы – ұшы-қиырсыз созылып жатқан өңір ғана емес, әрбір тасы мен төбесінен бабалар рухы мен батырлар айбыны сезілетін тірі шежіре. Мұнда соңғы қола дәуірінің монументалды ескерткіштері, ел тәуелсіздігі мен жер тұтастығы үшін күрескен батырлардың кесенелері, ұлттың рухани темірқазығына айналған жыраулар мен күйшілердің мәңгілік мекендері, табиғат пен халықтың тарихи дүниетанымы тоғысқан қасиетті орындар бар. Қарағанды өңірінің әрбір киелі нысаны – терең тарих пен өнегелі аңызды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін рухани мұра. Осы қазынаны танып-білудің бір жолы – зиярат туризмі.

Қарағанды облысындағы мұндай орындардың бірі – Қарқаралы ауданындағы Матақ ауылының маңында, «Қарағанды-Қарағайлы» теміржолының бойында орналасқан Матақ батыр кесенесі.

Матақ батыр XVIII ғасырдағы қазақ-жоңғар соғыстарында ел тәуелсіздігі үшін күрескен, Қарқаралы өңірінің тарихында өзіндік орны бар батыр ретінде белгілі. Халық арасындағы деректерге сәйкес, Матақ 17 жасында Бөгенбай батырдың бастауымен Есіл-Нұра бағытындағы шайқастардың біріне қатысып, алғаш рет ерлігімен көзге түскен. Бүгінде кесенеге арнайы келіп, батырға тағзым ететіндер аз емес. Келушілер батырдың тарихымен танысып, Құран бағыштап, дұға жасайды. Кесене Қазақстанның киелі нысандар картасына енгізілген.

Ежелгі тарихтан XIX ғасырға ойыссақ, Қарқаралы өңірінен қазақтың дәстүрлі музыка өнерінің көрнекті өкілі Тәттімбет Қазанғапұлының кесенесін кездестіреміз.

Арқалық ауылының солтүстік-шығысында орналасқан кесене ұлы күйші-композитордың қабірі үстіне тұрғызылған. Тәттімбет (1815–1862) – қазақтың шертпе күй мектебін биік деңгейге көтерген тұлға. Тәттімбет Қазанғапұлы кесенесі «Қазақстанның киелі орындарының географиясы» жобасы аясында киелі нысандар қатарына енгізілген. Бүгінде бұл жер Тәттімбеттің шығармашылығын құрметтейтіндер мен қазақтың дәстүрлі музыка өнеріне қызығушылық танытатындар үшін рухани әрі мәдени зиярат орнына айналған.

Қарқаралыдағы Құнанбай қажы мешіті де – өңірдің тарихи-рухани мұрасының маңызды бөлігі. Бүгінде Құнанбай қажы мешіті – Қарқаралының ғана емес, Орталық Қазақстанның XIX ғасырдан сақталған маңызды діни-архитектуралық ескерткіштерінің бірі. Құнанбай қажы мешіті – Қазақстанның жалпыұлттық маңызы бар киелі нысандарының бірі. Ол «Қазақстанның киелі орындарының географиясы» жобасы аясында да қасиетті орын ретінде танылған.

Қазақтың рухани тарихында жыраулардың орны ерекше. Осы тұрғыдан алғанда, Бұқар жырау Қалқаманұлының кесенесі де айрықша мәнге ие. Биіктігі шамамен 12 метр болатын кесененің үштағанды негізі қазақтың үш жүзі мен ел бірлігін бейнелейді. Бұл орын бүгінде жырау мұрасына және ұлттық руханиятқа тағзым ететін мекендердің бірі.

Бұқар жырау кесенесі де Қазақстанның жалпыұлттық маңызы бар киелі нысандарының тізімінде. Бұл – Қарағанды облысындағы ұлттық деңгейде танылған тарихи-рухани орындардың бірі. Бүгінде кесене қазақтың жыраулық дәстүріне, ұлттық ой-санасына және тарихи тұлғаға тағзым ететін рухани-мәдени зиярат орны болып саналады.

– Кесенені 15 жылдан астам уақыт бойы күтіп-баптап келемін. Мұнда келушілер өте көп. Адамдар қой сойып, кесене басында түнеп, Құран оқытады. Біздің міндетіміз – келген жұртты күтіп алып, кесененің тарихын таныстыру, жөн сілтеп, қажетті ақпаратпен қамтамасыз ету. Кесене аумағында мұражай да бар. Қазір менімен бірге үш жігіт жұмыс істейді. Күнделікті күтім, тазалық және келушілерге қызмет көрсету жұмыстарын бірге атқарамыз. Дегенмен, қыс мезгілінде қиындықтар бар. Қар қалың түсіп, кесенеге жетудің өзі қиындайды. Соған қарамастан, келушілердің қарасы үзілмейді, – дейді кесене шырақшысы Әлихан Увалиев.

Қарағанды жеріндегі зиярат орындарының тағы бір бөлігі – ел қорғаған батырлардың есімімен байланысты. Қарқаралы ауданындағы Темірші ауылының шығысында орналасқан Шанышқылы Бердіқожа батыр кесенесі XVIII ғасырдағы қазақ-жоңғар соғыстарымен байланысты тарихи орын саналады. Бердіқожа батыр туралы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының еңбектерінде деректер кездеседі. Халық арасында бұл орын «Бердіқожа тамы» атауымен белгілі.

Шет ауданындағы Жыланды ауылы маңында орналасқан Байғозы Наймантайұлының кесенесі де батырлар тарихымен сабақтас. XVIII ғасырдағы қазақ-жоңғар соғыстарында ерлігімен танылған Байғозы батыр Сарыарқа өңірін қорғаған тарихи тұлғалардың қатарында аталады. Кесене орналасқан жер халық арасында «Батыр басы» деп аталады. Бүгінде бұл орын батыр рухына тағзым етіп, оның ерлігін еске алатын тарихи-мәдени мекен ретінде белгілі.

Ал, Жидебай батыр кесенесі Шет ауданында, Ақсу-Аюлы ауылының солтүстігінде, Шерубай-Нұра өзенінің маңында орналасқан. Жидебай Қожаназарұлы жоңғар шапқыншылығы кезеңінде ел мен жерді қорғаған батырлардың бірі болған. Оның есімі Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының Абылай хан дәуіріндегі батырлар туралы жазбаларында да кездеседі. Қазір кесене тарихи тұлғаның рухына тағзым етіп, батырдың ерлігін ұлықтайтын зиярат орындарының бірі саналады. Нысан «Қазақстанның киелі орындарының географиясы» тізіліміне енгізілген.

Шет ауданындағы Талды өзенінің жағасында орналасқан Сеңкібай батыр мазары да тарихи жадымызда айрықша орын алады. Сеңкібай Оразғұлұлы – қазақ-жоңғар соғыстары кезінде ел қорғаған, Алакөл, Бұланты және Аңырақай шайқастарына қатысқан батыр. Ол Қанжығалы Бөгенбай батырдың жасағында болған. Кейін ел арасындағы дауларды шешіп, би ретінде де танылып, халық арасында «Би ата» атанған. Кеңестік кезеңде де халық оның мазарына жасырын келіп, дұға жасап отырған. Бүгінде бұл тарихи-рухани нысан «Қазақстанның киелі орындарының географиясы» тізілімінде.

Ал, Баян батырдың жерленген жері арнайы сәулеттік кесенесімен емес, тарихи тұлғаның мәңгілік мекені ретінде құнды. Баян батырдың есімі жоңғар шапқыншылығы кезеңінде ел қорғаған батырлар тарихымен байланысты.

Баян батырдың жерленген орны халық жадында сақталған тарихи орындардың бірі болғанымен, оның Қазақстанның жалпыұлттық киелі нысандарының ресми тізіміне енгені туралы нақты дерек жоқ. Сондықтан нысан туралы мәліметті халық арасындағы аңыздар мен ғылыми деректерді бөле отырып ұсынған дұрыс.

Осылайша, Қарағанды өңіріндегі киелі орындар – бір ғана тарихи кезеңді емес, бірнеше дәуірді қамтитын рухани карта. Топырағы тарихқа, әр тасы аңызға толы мұндай мекендерді аралау бабалар рухына тағзым етіп, өткенді танып, өз тамырыңды сезіну. Сарыарқаның сайын даласында бабалар ізі қалған мұндай мекендер барда тарихи жадымыз да, ұлттық рухымыз да жасай бермек. Өйткені, тарихын таныған халықтың тамыры терең, ал, тамыры терең елдің рухы биік.

Аида РАХЫМҚҰЛ
«Ortalyq Qazaqstan»