Табиғи монополиялар саласындағы сыбайлас жемқорлық ашықтықты талап етеді
Табиғи монополиялар саласындағы сыбайлас жемқорлық құбылысы жүйелі сипатқа ие болып, экономикалық үдерістерге және халықтың тіршілік сапасын қамтамасыз етуге айтарлықтай теріс ықпал етеді. Ең осал салалар қатарына электр энергетикасы, сумен жабдықтау, су бұру және жылумен қамтамасыз ету жүйелері жатады. Аталған салалардағы субъектілердің монополиялық жағдайы объективті түрде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін қалыптастырады, бұл өз кезегінде оларды азайту және алдын алу мақсатында дәйекті әрі кешенді мемлекеттік саясатты жүзеге асыруды талап етеді.
Табиғи монополиялар саласындағы заңнамалық реттеу екі негізгі бағытты қамтиды: тарифтік реттеу және табиғи монополия субъектілерінің қызметін реттеу. Тариф қалыптастырудың жоғары әлеуметтік маңыздылығын ескере отырып, бұл сала тұрақты мемлекеттік бақылау режимінде жүзеге асырылады. Сонымен қатар, техникалық шарттарды беру тәртібі, қызмет көрсету регламенттерін сақтау, сондай-ақ табиғи монополия субъектілерінің сатып алу қызметі сияқты жекелеген үдерістер әлеуетті сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сақтап қалып, оларды күшейтілген бақылау мен рәсімдерді стандарттауды қажет етеді.
Аталған мәселелердің өзектілігі шағын және орта кәсіпкерліктің дамуы жағдайында арта түсуде. Инфрақұрылымдық жүйелерге ену кезеңінде кәсіпкерлік субъектілері техникалық шарттарды алу, инженерлік желілерге технологиялық қосылу, шарттар жасасу және белгіленген талаптарды орындау қажеттілігімен бетпе-бет келеді. Бұл рәсімдер айтарлықтай уақыттық және әкімшілік шығындарды талап етеді, ал тиісті регламенттеудің жеткіліксіздігі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің туындауына жағдай жасауы мүмкін.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін барынша азайту мақсатында табиғи монополия субъектілерінің қызметінің ашықтығын қамтамасыз ету бағытында жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Негізгі бағыттарға әкімшілік рәсімдерді регламенттеу, өзара іс-қимыл үдерістерін цифрландыру, кадрлардың кәсіби біліктілігін арттыру, сондай-ақ лауазымды тұлғалардың жеке жауапкершілігін күшейту жатады.
Ашықтықты арттырудың және субъективті факторды болдырмаудың негізгі тетігі – цифрлық технологияларды енгізу болып табылады. Электрондық өзара іс-қимыл формаларын енгізу адам факторының ықпалын азайтып, бақылауды автоматтандыруға және әкімшілік рәсімдердің барлық кезеңдерін тіркеуге мүмкіндік береді.
Бүгінгі таңда техникалық шарттарды алуға өтінімдер тек арнайы ақпараттық жүйелер арқылы электрондық форматта қабылданады. Бұл тетік қызмет алушылар мен лауазымды тұлғалар арасындағы тікелей байланысты болдырмай, өтінімдерді қарау мерзімдері мен кезеңдеріне толық бақылау жүргізуге жағдай жасайды.
Тарифтік реттеу рәсімдері де «Монополист» базасы ақпараттық жүйесі арқылы автоматтандырылған. Аталған жүйе өтінімдерді қабылдау, есептілікті ұсыну және белгіленген талаптардың орындалуын электрондық форматта бақылауды қамтамасыз етеді.
Тарифтер мен инвестициялық бағдарламаларды бекіту мәселелері бойынша қоғамдық тыңдаулар ашық әрі жария түрде өткізіліп, барлық мүдделі тараптардың, соның ішінде онлайн форматта да қатысуына мүмкіндік беріледі.
Табиғи монополия субъектілерінің инвестициялық бағдарламалары туралы ақпарат міндетті түрде ашық дереккөздерде жарияланады, бұл қабылданатын шешімдердің ашықтығын және қоғамдық бақылауды қамтамасыз етеді.
Өтінімдерді қараудың регламенттелген мерзімдері автоматтандырылған бақылау тетіктері арқылы қамтамасыз етіледі, бұл орындаушылық тәртіпті арттырып, рәсімдердің негізсіз созылуын болдырмайды.
Департамент тарифтік шешімдердің негізділігін жүйелі түрде бақылап, мүдделі тараптардың қатысуымен қоғамдық тыңдаулар ұйымдастырады және өткізеді, сондай-ақ өз қызметі туралы ақпаратты ресми интернет-ресурстарда жариялап отырады.
Цифрлық шешімдерді кешенді қолдану және әкімшілік-құқықтық реттеу тетіктерін жетілдіру табиғи монополиялар субъектілерінің қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға, ашықтықты арттыруға және мемлекеттік реттеу институттарына деген сенімді нығайтуға ықпал етеді.
Аталған шараларды жүзеге асыру көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыруға, сондай-ақ тұтынушылар мен кәсіпкерлік субъектілерінің заңды мүдделерін қамтамасыз ететін тұрақты, тиімді және ашық мемлекеттік реттеу жүйесін қалыптастыруға бағытталған.
К. БЕЙСЕНОВ
ҚР ҰЭМ Табиғи монополияларды реттеу комитетінің Қарағанды облысы бойынша Департаментінің басшысы
