Теңге тегеурінді болса…
Ел тәуелсіздігін туы мен шекарасы танытса, экономикалық егемендігін төл ақшасы айғақтайды. Отыз үш жыл бұрын қазақтың қолына тиген алғашқы теңге мемлекеттің өз байлығына өзі иелік етіп, өз болашағына өзі баға беретін дербес дәуірінің бастауы еді. Содан бері ұлттық валюта ел экономикасының күретамырына айналды. Талай сыннан өтіп, әлемнің үздік банкноттары қатарынан көрінді, тіпті, қазақтың ою-өрнегін озық технологиямен «тірілтті». Бірақ, теңгенің шын қуаты марапат санымен емес, ел еңбегінің өтеуін, халық табысының құнын сақтай алуымен өлшенетіні анық.
Әлем мойындаған айшық
Қазақстан теңгесінің көркемдік бәсекеде бағы жанған кезеңі ел жадында. Халықаралық банкнот қоғамы (International Bank Note Society) оны үш жыл қатарынан «Жыл банкноты» деп таныды. 2011 жылы Тәуелсіздіктің жиырма жылдығына арналған 10 мың теңгелік ақша белгісі үздік шықса, 2012 жылы бұл мәртебе 5 мың теңгелік банкнотқа бұйырды. Ал, 2013 жылы Күлтегін мұрасын арқау еткен мың теңгелік банкнот жеңімпаз атанды. Үш жыл қатарынан озық шығу – кез келген елдің еншісіне тие бермейтін жетістік.
Мұның сыры тек бояудың жарасымында емес. Теңге бетінде ұлттың жады мен мемлекеттің мұраты тоғысты. Күлтегіннің тасқа қашалған таңбасы, тәуелсіздік ескерткіштері, дала өркениетінің өрнегі – бәрі де әлемге Қазақстанның өзіндік болмысын танытты. Қағаз ақшаға түскен бейне сол арқылы тұтас халықтың тарихынан сыр шертті.
Жаңа дәуірде бұл ізденіс жалғасын тапты. 2024 жылы «Сақ стилі» сериясындағы 10 мың теңгелік банкнот High Security Printing халықаралық байқауында «Үздік жаңа банкнот» атанды. Ұлттық банк мәліметінше, онда алғаш рет қолданылған микрооптикалық екі түсті қорғаныш жібі ақшаны қисайтып қарағанда ою-өрнекті қозғалып, лүпілдеп тұрғандай көрсетеді. Сақ қорғандарынан табылған жәдігерлердің бейнесі де банкнотқа ерекше бедер берген. Көненің көзіндей ою мен бүгінгі инженерлік ой осылай бір ақша белгісіне сыйды. Әсемдікпен қатар мұндай қорғаныш жалған ақша жасауды қиындатады.
Төл валютаның ғажайып шежіресінде ғарышқа жалғасқан бір соқпақ та бар. Шоқан Уәлиханов бейнеленген коллекциялық монетаны ғарышкер Айдын Айымбетов Халықаралық ғарыш станциясына алып барған. Ұлттық банк дерегіне қарағанда, бұл іске коллекционер Әнуарбек Балахметов ұйытқы болған. Жер жүзін зерттеген ұлы ғалымның бейнесі ғарыш кеңістігіне жетуі – ұрпақтар арасын жалғаған мәнді ишара.
Теңгенің тірегі – қуатты экономика
Әлемдік марапат – мақтаныш. Бірақ сәні келіскен банкноттың сатып алу қабілеті өздігінен арта қоймайды. Сондықтан, теңгенің тұғырын биіктету – ең алдымен ел табысының құнын қорғау, баға тұрақтылығын қамтамасыз ету, өнімді еңбекке өріс ашу. Халықаралық валюта қорының 2026 жылғы маусымдағы бағалауында Қазақстан экономикасының өсуі жалғасқаны, банктердің капиталы мен өтімділігі жеткілікті екені айтылды. Сонымен бірге сарапшылар инфляцияның әлі де жоғары екенін ескертіп, бюджет тәртібін нығайтудың, қаржы саясатын байыппен жүргізудің маңызын атап өтті.
Елдің алтын-валюта қоры сыртқы күйзелістерге қарсы сүйеніш бола алады. Алайда, мол резервтің өзі теңге бағамы ешқашан құбылмайды деген сөз емес. Валютаның орнықтылығына өндірістің қуаты, экспорттың өрісі, импортқа тәуелділік, мемлекеттік шығыстың ұқыптылығы және нарықтағы сенім қатар әсер етеді. Демек, берік теңгенің түп қазығы – берекелі экономика. Шикізатқа ғана иек артпай, өңдеуші өнеркәсіпті дамыту, шағын кәсіпке жол ашу, еңбек өнімділігін көтеру – төл ақшаның ұзақ мерзімді салмағын арттыратын істер.
Төл теңгенің жаңа тынысы
Уақыт өзгерген сайын ақшаның да келбеті жаңарады. Кеше ел қолына алғаш тиген банкнот тәуелсіздіктің сүйінші хабары болса, бүгін цифрлық теңге қаржы айналымына тың мүмкіндік әкеліп отыр. Оның мақсаты – төлемнің жаңа тәсілдерін дамыту, қаражат қозғалысының ашықтығын күшейту және жекелеген операциялардың тиімділігін арттыру. Дегенмен, технологияның өзі түпкі мұрат емес. Оның игілігі халыққа қолайлы қызметтен, қауіпсіз есеп айырысудан және мемлекет қаржысының ұқыпты жұмсалуынан көрінуге тиіс.
Әрине, отыз үш жылда теңге тарихтың талай бұралаңын бастан кешті. Бағам құбылды, заман өзгерді, ақша бетіне жаңа бейнелер түсті. Өзгермегені – оның елдік мәні. Бірде Күлтегіннің көне жазуымен, бірде сақ оюының тылсым өрнегімен дүниені тамсандырған теңге енді өндірісі қуатты, табысы берекелі мемлекеттің айнасына айналуы керек. Ақшаның қасиеті қағазындағы санында ғана емес, сол санның артында тұрған адал еңбекте, ұлттық экономиканың қайратында, халықтың сенімінде.
Салтанат ІЛИЯШ
«Ortalyq Qazaqstan»
