«Орталық Қазақстан» һәм танкіші қыздар

Уақыт Сарыарқаның сайын даласында құйғыта шапқан арғымақтай алға қарай тынымсыз зымырайды. Арғымақ тұяғының астынан бұрқырай көтерілген шаң артында бұлдыраған сұлба қалдырады. Ол да бірте-бірте алыстап, көмескі тартып, ақырында естелік пен сезімге ғана айналады. Сондай сәтте кейде: «Осының бәрі расында болды ма екен?» деген ойға қаласың.

Иә, күн артынан күн, ай артынан ай өтіп, жылдар осылай сырғып өте береді. Тек атаулы даталар ғана бізді өткен уақытқа қайта оралтып, алыстап бара жатқан әлгі арғымақтың соңынан тағы бір мәрте көз салуға мүмкіндік береді. Сонда ғана адам өмірінің де дәл осылай өтіп жатқанын түсінесің. Кеше ғана алғашқы қадамыңды жасап, тәй-тәй басып едің. Содан кейін мектепке асықтың, университетке түстің, жұмысқа бардың, достарыңа ұмтылдың. Бір сәт артына бұрылып қарағаныңда, соның бәрінің әлдеқашан артта қалғанын аңғарасың.

Кезінде жұрт пошташының келуін тағатсыздана күтетін. Газет сататын дүңгіршектердің алдында кезек тұратын. Әкеміздің дастарқан басында сүйікті газетінің кезекті санын асықпай оқып отырған бейнесі де енді көңіл түпкіріндегі қымбат естелікке айналады.

Сүйікті газетіміз «Орталық Қазақстанның» 95 жылдық мерейтойы қарсаңында басылым ұжымына ерен еңбегі, мамандығына деген адалдығы мен жанқиярлығы үшін шынайы алғыс айтқымыз келеді. Газет журналистері өздерінің мақалалары мен очерктерінде Қарағанды өңірінің бір ғана емес, бірнеше ұрпағының қалыптасу, даму кезеңдерін, әлеуметтік-экономикалық, саяси, тарихи және еңбек жолын жазып, кейінгі ұрпаққа жарқын өнеге қалдырды. Барша ұжым мүшелеріне зор денсаулық, толағай шығармашылық табыс тілейміз.

«Орталық Қазақстан» шын мәнінде халықтың сүйікті газеті болды, солай болып қала береді. Өңір тұрғындары газетке өз очерктері мен мақалаларын жолдап, сол арқылы қуанышы мен алаңын, ойы мен көзқарасын елмен бөлісті. 95 жылдың ішінде мұндай дүниелер аз болған жоқ. Арада қаншама уақыт өтсе де, сол мақалалардың әрқайсысының тарихта қалдырған өзіндік ізі бар. Оларды оқығанда әлі күнге дейін толқисың, мақтанасың. Сондай сәтте: «Еліміздің тарихындағы осындай деректің жоғалмай, бүгінгі күнге жетуіне себепкер болған сүйікті газетімізге мың алғыс!» – дегің келеді.

1944 жылғы 22 тамызда облыстық «Советтік Қарағанды» газетінде майданнан кіші сержант Топатай Жүнісов жолдаған материал жарық көрді. Ол өзінің бір шайқаста фашистермен соғысып жүріп, жерлес қыздарымыздан құралған танк экипажын кездестіргенін жазған. Экипаж командирі – кіші сержант Жамал Байтасова, атқыш оқтаушы – Күлкен Тоқбергенова, механик-жүргізуші – Күлжәмилә Талқанбаева және радист-пулеметші – Жәмилә Бейсенбаева.

Топатай Жүнісов олардың ерлігі туралы мақтанышпен, ерекше сүйсініспен жазады. Ержүрек қыздар жауды тасадан қуып шығып, олардың әскери техникасын талқандап, жойып жатқанын баяндайды.

Топатай Жүнісов – Қарқаралының тумасы. Ол 1942 жылы небәрі 18 жасында майданға аттанған. Екі мәрте «Ерлігі үшін» медалімен, І дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Ал 1945 жылдың қаңтарында қаза тапқаннан кейін Қызыл Жұлдыз орденіне ұсынылған.

Енді өзіңізге бір сұрақ қойып көріңізші: осы батырға Қарағандыдан шыққан танкші қыздар туралы ойдан шығарып жазудың не қажеті болды? Ол мұнымен қандай мақсат көздеуі мүмкін? Егер біз өзіміз үшін жанын қиған азаматтардың сөзіне сенбейтін болсақ, онда біздің құнымыз көк тиын.

Қарағандылық танкші қыздардың болғанына күмән келтіріп, «Бұл қазақ жауынгерлерінің рухын көтеру үшін ойдан шығарылған дүние» дейтіндерге де бірден жауап бергім келеді.

Қазақ жауынгерлерінің рухын көтеру туралы қандай әңгіме болуы мүмкін? Біздің сарбаздар соғыстың алғашқы күндерінен-ақ Мәскеуді, Ленинградты, Сталинградты қорғауда, Курск доғасындағы шайқастарда өздерінің қандай рухқа ие екенін көрсетті. Мұндай мысалдарды шексіз тізе беруге болады. Бұл – біріншіден.

Екіншіден, 1944 жылға қарай Кеңес әскері жауды олар басып алған аумақтардан әлдеқашан кейін шегіндіріп жатқан еді.

Енді «Танкші қыздар» мақаласының өзіне келейік.

Әскерде болған немесе ең болмағанда соғыс туралы фильмдерді көрген адам НКВД-ның Ерекше бөлімі болғанын біледі. Ол әскери бөлімдердің жауынгерлік қабілетін, сарбаздардың көңіл күйін бақылап отырған. Жауынгерлердің көңіл күйі олардың хаттары арқылы да қадағаланған.

Ендеше тағы да өзіңізге сұрақ қойыңыз: майдан қолбасшылығы мен Ерекше бөлімнің келісімінсіз танкші қыздар туралы мұндай хатты газет редакциясына жіберуге кім рұқсат берер еді? Бұл – біріншіден.

Екіншіден, егер мұндай танкші қыздар мүлдем болмаған болса және олар ұрыс қимылдарына тікелей қатыспаса, осындай мазмұндағы хаттың майданнан газет редакциясына жетуіне жол берілуі мүмкін бе еді?

Бұл – мәселенің бір жағы.

Ал екінші жағында – цензура тұрды. Орталық облыстық газет бетінде расталмаған деректерге негізделген мақалалардың жариялануына жол берілмейтін. Әсіресе, елде соғыс жағдайы жүріп жатқанын және газетті облыстық Коммунистік партия комитеті қадағалап отырғанын ескерсек, мұндай материалдың тексерусіз жарық көруі мүмкін емес еді.

Мұндай жағдайда жалған немесе расталмаған дерек жариялаудың салдары қандай болатынын да түсіну қиын емес.

Сондықтан, айтпақшы, қорытындысын өздеріңіз жасай беріңіздер.

Жоғарыда келтірілген дәлелдердің өзі жеткілікті сияқты көрінеді.

Алайда, әдеттегідей, бәрін алдына дайын күйінде жайып салмасаң, күмәндануын қоймайтындар табылады. «Олардың туған-туыстары қайда?», «Неліктен олар туралы осыншама уақыт бойы ешкім айтпады?», «Неге олар жөнінде архивтерде ресми деректер жоқ?» деген бітпейтін сауалдар тағы бар.

Мен осы сұрақтарға жауап беруге тырысамын. Бірақ ол үшін Қазақстанның соғысқа дейінгі кезеңдегі жағдайына, сондай-ақ, соғыс жылдарындағы бірқатар тарихи ахуалдарға тереңірек үңілу қажет.

Ал әзірге мен майданда қалыптасқан жауынгерлік бауырластық туралы айтқым келеді. Өйткені оның қадір-қасиетін ажалмен талай рет бетпе-бет келген, қаруластарынан айырылған адамдардан артық кім түсінсін?!

Соғыстан жараланып, оның адам төзгісіз ауыртпалығынан қажып, ақырында фашизмді жеңіп, Жеңіс туын желбіреткен сол жауынгерлер ғана өмірдің шын мәнін, қаза тапқан жолдастарының орнын толтыру мүмкін еместігін жан-тәнімен сезінді. Майдан даласында қалған қаруластары оларға ұзақ әрі бақытты ғұмыр кешуді аманат еткендей еді.

Сондықтан, олар қаза тапқан майдандастарының рухына тағзым етіп, есімдерін ұмыттырмау үшін көрген-білгендерін естеліктері мен кітаптарына жазып қалдырды.

Сол майдангерлердің бірі – жазушы Ғазиз Әбішев.

Оның «Под знаменем Родины» («Отан туы астында») атты кітабы Мәскеуде КСРО Қорғаныс министрлігінің Әскери баспасынан жарық көрген. Осы жайтқа да ерекше назар аударғым келеді.

Автор өз кітабында қазақстандық жауынгерлердің майдандағы ерліктерін баяндайды. Соның ішінде кітаптың 167-бетінде біздің жерлес танкші қыздарымыз – Жамал Байтасова, Күлкен Тоқбергенова және Күлжәмилә Талқанбаеваның есімдерін атап, олардың Кеңестік Литваны азат ету жолындағы шайқастарда асқан ерлік пен батылдық көрсеткенін жазады.

Танкші қыздардың тағдырына бейжай қарай алмаған тағы бір майдангер жазушы – Қалмұқан Исабаев.

Ол 1974 жылы «Қазақ әдебиеті» газеті арқылы «Қайдасыңдар, батыр қыздар?» атты мақала жариялап, көпшілікке үндеу тастайды. Қазақстан жұртшылығына қарата: «бәлкім, олардың кейінгі тағдырын білетін біреу бар шығар, мүмкін, туған-туыстары табылар» деген үмітпен хабар күтеді.

Алайда, өкінішке қарай, жауап болмады. Үнсіздік…

Осы тұста «Ал олардың туған-туыстары қайда?» деген сауалға қайта ораламыз.

Жоғарыда атап өткенімдей, Қазақстан ұжымдастырудың ауыр зардабын, ашаршылық пен саяси қуғын-сүргінді бастан өткерді. Миллиондаған адам қаза тауып, ондаған мың бала жетім қалды.

Оның айқын мысалдарының бірі – Әлия Молдағұлова. Ол Ленинградтағы балалар үйінде тәрбиеленіп, кейін сол жерден майданға аттанды.

Тағы бір жиі қойылатын сауал бар: «Олар әскер қатарында қызмет етті емес пе? Онда қалайша олар туралы соншалықты аз мәлімет қалған?»

Кеңес жауынгерлерінің қасіретті тағдырын және олардың көбі туралы неліктен әлі күнге дейін дерек аз екенін тереңірек түсіну үшін тарихи мәліметтерге жүгінейік.

Соғыс жылдарында 12 миллионға жуық кеңес жауынгері қаза тапқан. Соның 4 миллионға жуығы – қарапайым тілмен айтқанда, тағдыры беймәлім болып қалған адамдар.

Осы санның салмағына бір сәт ой жіберіп көріңізші. Оның артында біздің де, сіздің де туған-туыстарымыздың, жақындарымыздың тағдыры тұр.

Сондықтан, Мәскеуден Берлинге дейін Белгісіз жауынгерге арналған ескерткіштер бой көтерген. Олардың арасында әскери комиссариаттар арқылы әскерге шақырылғандар да, майданға өз еркімен аттанғандар да бар.

Міне, жауап осы.

Көптеген күмән келтірушілер айтатындай, олардың тағдырын марапаттау парақтары немесе әскери бөлімдердің жеке құрам тізімдері арқылы анықтауға болмады ма?

Оның жауабы біреу-ақ – соғыс.

Соғыс кезінде әскери комиссариаттар өртенді, шегіну барысында құжаттар жойылды, әскери бөлімдердің мұрағаттары жоғалды. Мұндай жағдайларды әлі де тізе беруге болады.

Артында іздейтін туыстары қалғандардың жөні бөлек. Олардың ұрпақтары күні бүгінге дейін хабарсыз кеткен жақындарын іздеп жүр. Ал артында туған-туысы қалмағандардың тағдыры не болмақ? Сонда олар мәңгілікке хабарсыздар қатарында қала бере ме?

Бүгінде іздестіру жасақтарының жанкешті еңбегінің арқасында кеңес жауынгерлерінің сүйектері табылып, туған жеріне қайтарылып жатыр. Өкінішке қарай, кейде оларды ондаған жыл бойы күткен, іздеген туған-туыстарының ешқайсысы қалмаған болып шығады.

Осы орайда 1942 жылы майданға аттанып, жетпіс жылға жуық уақыт бойы тағдыры беймәлім болып келген 106-шы Ақмола атты әскер дивизиясының тағдырын еске алайық. Біз ол туралы да іздестіру жұмыстарының арқасында білдік.

Бұл оқиға төрт мыңнан астам жауынгердің есебі қалай жүргізілгені және олардың кейінгі тағдырының қалай қадағаланғаны жөніндегі талай сауалға жауап береді.

Дивизияның қару-жарақпен қамтамасыз етілу жағдайына да ерекше назар аударғым келеді. Төрт мың атты әскерге үш мың қылыш, 102 мылтық, он адамға – 1 мылтық және небәрі сегіз миномет берілген. Яғни, қару-жарақтың қаншалықты жеткіліксіз болғанын осы сандардың өзінен-ақ аңғаруға болады.

Осы қазақ дивизиясы Харьков қоршауына түсіп, фашистердің танк дивизияларына қарсы өте ауыр жағдайда шайқасуға мәжбүр болды. Бүгінгі күнге дейін төрт мыңға жуық жауынгердің небәрі үш жүзінің ғана аты-жөні анықталған. Ал қалған 3700 сарбаздың тағдыры әлі белгісіз. Өйткені олардың үстінен танктер жүріп, жермен-жексен еткен.

Олардың денелерінен қандай да бір белгі қалды ма, жоқ па – оны да айту қиын. Бірақ олар ұрыс даласынан қашқан жоқ. Олар Отан үшін өліммен бетпе-бет келіп шайқасты. Соңғы демі қалғанша жауынгерлік борышын орындады.

Ендеше, міне, тағы бір жауап: әскери комиссариаттардан шақырылып, ресми есепте тұрғанына қарамастан, неліктен сол 3700 жауынгердің аты-жөні әлі күнге дейін толық анықталмай отыр? Ең бастысы – біз оларды ұмытуымыз керек пе? Жауабын өзіңіз беріңіз.

Мұндай мысалдар аз емес.

Ал, енді, біздің танкші қыздарымызға оралайық.

Бірден атап өткім келеді: олар мобилизацияланған болатын. Яғни, әскери комиссариатта алдын ала есепте тұрмаған. Сондықтан, олардың майдандағы жүріп өткен жолын анықтау күрделі.

Жамал Байтасова, Күлкен Тоқбергенова, Күлжәмилә Талқанбаева және Жәмилә Бейсенбаеваның есімдерін мәңгі есте қалдырып, оларға мемориалдық тақта орнату – біздің парызымыз.

Қазақта «Өлі риза болмай, тірі байымайды» деген сөз бар.

Біздің қолымыздан келетіні – олардың ескерткішіне барып, Құран бағыштап, есімдерін атап, ата-анасы мен ата-бабаларына алғыс айту. Осы арқылы олардың қазасы бекер болмағанын, есімдері ұмытылмағанын, кейінгі ұрпақ оларды әлі де ардақ тұтатынын білдіреміз.

Жауынгерлерге жаумен шайқасуға күш берген де ата-баба рухы емес пе еді?! Олар бабаларының есімдерін ауызға алып, рухын шақырып, күші басым жаумен тең емес шайқасқа түсті. Өлімнен қорықпады.

Осының өзі отансүйгіштіктің, туған жерге деген сүйіспеншіліктің, ұрпақтар сабақтастығының жарқын үлгісі емес пе?!

«Танкші қыздар туралы аз жазылған» деген сынмен де келісе алмаймын.

Ғазиз Әбішев пен Қалмұқан Исабаевтан бөлек, олар туралы басқа да журналистер мен зерттеушілер қалам тартқан.

Солардың бірі – журналист Дина Иксатова. Оның танкші қыздарға арналған материалы 2015 жылғы 5 маусымда «Мәңгі Ел» халықаралық ғылыми-көпшілік журналының №3 санында жарық көрді.

Журналист, тарихшы Жұмабай Доспанов та бұл тақырыпты зерттеген. Оның «Қазақстанның майдангер әйелдері» атты еңбегінің үшінші томының 82-бетінде Жамал Байтасова туралы мәлімет кездеседі.

Журналист, деректі фильм авторы Мұхтар Түменбаев та батыр қыздардың тағдырын зерттеп, Жеңістің 80 жылдығына орай «Қайсар қыздар» атты зерттеу-деректі фильм түсірді.

Фильм біздің қаһарман қыздарымыз – Жамал Байтасова, Күлкен Тоқбергенова, Күлжәмилә Талқанбаева және Жәмилә Бейсенбаеваның ерлігі мен тағдырына арналған.

Өкінішке қарай, осы бір аяулы азаматтардың бүгінде арамызда ешқайсысы жоқ. Бірақ олардың қаза тапқан жауынгерлер рухына көрсеткен құрметінің белгісіндей болған еңбектері бізбен бірге қалды. Ол еңбектер әлі де өмір сүріп, қаһарман қыздарымыздың есімдерін мәңгі есте қалдыру жолындағы істі жалғастыруға бізді жігерлендіріп келеді.

2020 жылы Ұлы Жеңістің 75 жылдығына орай алдымен «Простор» журналында біздің қаһарман қыздарымызға арналған «Когда вернутся ласточки» («Қарлығаштар оралар ма?») атты повесім жарық көрді. Кейін өз қаражатыма «Қарлығаштар оралар ма?» атты кітапты жеке бастырып шығардым.

Сонымен қатар, Tengri ақпараттық порталында осы кітаптан алынған үзінді театрландырылған үлгіде дыбысталып, көпшілікке ұсынылды.

Бұдан бөлек, көркем фильмнің сценарийі жазылды. Біз үш мәрте үш кезеңнен тұратын байқауларға қатысып, жеңімпаз атандық. Алайда, өкінішке қарай, мәселе қаржыландыруға келгенде, әдеттегідей, қаражат жетіспей қалды.

Дегенмен, мен шынайы отаншыл азаматтар табылып, фильмнің жарыққа шығуына қаржылай қолдау көрсететініне сенемін. Сонда бұл туынды экранға жол тартып, Қазақстандағы ғана емес, одан тыс жерлердегі де қалың көрерменге жетер еді.

Майдангердің ұлы ретінде жерлес қаһарман қыздарымыздың есімі жас ұрпақ жадында сақталып, олардың ерлігі отансүйгіштік пен туған жерге деген сүйіспеншіліктің жарқын үлгісіне айналуы үшін қолдан келгеннің бәрін жасап келемін.

Мектеп оқушыларымен, колледж білім алушыларымен, жоғары оқу орындарының студенттерімен кездескен сайын олардың танкші қыздардың тағдырына бейжай қарамай, осы тақырыпқа терең бойлап, подкасттар мен бейнероликтер әзірлеп жүргенін көру мен үшін ерекше қуаныш.

Биыл Қарағанды қаласындағы №13 жалпы білім беретін мектептің 10-сынып оқушылары менің «Қарлығаштар оралар ма?» кітабымның негізінде «Тарих күні» байқауына арнайы фильм мен таныстырылым әзірледі. Нәтижесінде Қарағанды облысының мектептері арасында І орынды иеленді.

Сонымен қатар, олар республикалық байқауға қатысуға сертификат алып, сол додада өз жобалары үшін дипломдарға ие болды.

Ал мен үшін ең ауыр сауалдардың бірі – «Неліктен Топатай Жүнісовтің Қарағандыдан шыққан танкші қыздармен кездескені туралы жазғанына сенбейді?» деген сұрақ.

Топатай Жүнісовке қатысты ұсынылған құжаттар мен оның туған-туыстарының әңгімелері негізінде мен «Время героев» («Батырлар заманы») атты повесть жаздым. Ол Ұлы Жеңістің 80 жылдығына орай «Простор» журналының 2025 жылғы №6 санында жарық көрді.

Осы шығарманы оқыған адам небәрі 18 жасында майданға аттанған батырдың қандай отбасынан шыққанын, қандай тәрбие алғанын, оның бойындағы отансүйгіштік пен азаматтық рухтың қайдан бастау алғанын тереңірек түсінер еді.

Осы тұста тарихтағы әділетсіздіктің тағы бір жарқын мысалын – Рейхстагқа Жеңіс туын алғашқылардың бірі болып тіккен Георгий Булатов пен Рақымжан Қошқарбаевтың тағдырын айтқым келеді.

Жеңіс туын тігу құрметін бір ғана адамның атымен байланыстыруға ұмтылудың салдары Георгий Булатовтың тағдырына ауыр соққы болып тиді. Тіпті, оны Қызыл алаңға да жібермеді. Ақыр соңында мұның бәрі оның өміріне орны толмас із қалдырды.

Осындай тарихи қателіктерді енді қайталамайық. Өткенге қиянат жасамайық.

Сөз соңында тағы бір мәрте басылымға алғыс айтқым келеді.

Рақмет саған, туған әрі сүйікті газетіміз!

«Орталық Қазақстан» – уақыт пен тарихи оқиғалардың арасын жалғаған жолбасшымыз, қоғамдағы өзекті мәселелерді бірге талқылап, ортақ шешім іздеуге ұйыстыратын рухани ортамыз.

Сүйікті басылымымыздың редакциясына шығармашылық табыс, толағай жетістіктер тілеймін. «Орталық Қазақстанның» елмен бірге жасасып, халықтың сөзін сөйлейтін қадірлі басылым болып қала беруіне тілектеспін.

Құрметпен,
Қанат КАРЕНОВ отставкадағы полиция полковнигі.