Артур Ластаев: Адам құқықтарының басымдығы жаңа Конституцияның өзегіне айналды
2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде айқындалған. Бұл туралы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев мәлімдеді.
2026 жылғы 1 шілдеде 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы заңды күшіне енді. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаевтың айтуынша, жаңа Негізгі заңның басты ерекшелігі – адам құқықтары мен бостандықтарының басымдығын барлық мемлекеттік және қоғамдық институттардың негізіне айналдыру.
«Адамға бағдарланған мемлекет құру және адам құқықтарының басымдығы Конституцияның барлық нормасынан көрініс тапқан. Бұл – еліміздің конституциялық жаңғыруының берік іргетасы әрі мемлекеттің одан әрі дамуының негізі», – деді омбудсмен.
Жаңа Конституцияда тәуелсіз Қазақстан тарихында алғаш рет Кіріспеде адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұлжытпай сақтау қағидаты жарияланған. Сонымен қатар ІІ бөлімнің атауы «Негізгі құқықтар, бостандықтар және міндеттер» болып өзгертіліп, адам құқықтарының басымдығы тағы бір мәрте айқындалды.
Негізгі заңда адамның өмір сүру құқығы ажырамас әрі туғаннан берілетін құқық ретінде бекітілген. Мемлекет ешкімді өмірінен заңсыз айыруға жол бермейтініне кепілдік береді. Осы қағидат Қазақстанның өлім жазасынан толық бас тарту жөніндегі ұстанымымен де үйлеседі.
Конституцияда кінәсіздік презумпциясы негізгі қағидалардың бірі ретінде бекітілген. Яғни сот үкімі заңды күшіне енгенге дейін ешкім кінәлі деп танылмайды. Сондай-ақ бір құқық бұзушылық үшін адамды қайта жауапқа тартуға тыйым салынған.
Бұдан бөлек, азаматтардың өзіне және жақын туыстарына қарсы айғақ бермеу құқығы, діни қызметкерлердің тәубе кезінде алынған мәліметтерді жарияламау құқығы конституциялық деңгейде қорғалған.
Жаңа Конституцияда жеке басына қол сұқпаушылыққа, әділ сотқа және сөз бостандығына қатысты кепілдіктер күшейтілді. Сондай-ақ сот шешімінсіз азаматты тұрғын үйінен айыруға немесе мәжбүрлеп көшіруге жол берілмейтіні нақты белгіленді.
Артур Ластаевтың айтуынша, Конституция азаматтарға кең көлемде құқықтар мен бостандықтарға кепілдік береді. Алайда оларды пайдалану әр азаматтан заңды құрметтеуді, қоғам мен өзге адамдардың құқықтарын сыйлауды талап етеді. Оның пікірінше, еркіндік пен жауапкершілік арасындағы тепе-теңдік қана әділетті әрі құқықтық мемлекет құруға мүмкіндік береді.
Материалды әзірлеген Аяулым СОВЕТ
