Аймақтың қауіпсіздік архитектурасы

Түнгі сағат 04:17. Қарағанды көшелерінің бірі әдеттегідей тыныш. Сирек өткен көліктер мен шам жарығына малынған бос жолдар ғана көзге түседі. Дәл осы сәтте қаладағы бейнебақылау камераларының бірі күмән тудырған көлікті тіркейді. Жүйе оны бірден назарға алады. Бірнеше секундтан кейін көліктің мемлекеттік тіркеу нөмірі деректер базасымен салыстырылады. Алгоритм сәйкестікті анықтайды. Көлік іздеуде жүргендердің тізімінде бар. Ақпарат автоматты түрде Жедел басқару орталығына жіберіледі. Экран алдында отырған оператор үшін бұл жай ғана кадр емес. Бір қарағанда бұл ғылыми-фантастикалық фильмнің көрінісіне ұқсайды. Алайда, бүгінде мұндай сценарий Қарағанды облысындағы қоғамдық қауіпсіздік жүйесінің күнделікті жұмысына айналған. Соңғы жылдары өңірде енгізілген цифрлық технологиялар қылмысқа әрекет ету тәсілін ғана емес, оның алдын алу мүмкіндіктерін де түбегейлі өзгертті. Егер бұрын полиция қылмыс жасалғаннан кейін іске кіріссе, бүгінде қауіптің алғашқы белгілерін анықтап, жедел әрекет етуге мүмкіндік беретін жаңа кезең басталды.

Қаланың цифрлық жүйке жүйесі

Мұның себебі де түсінікті. Соңғы он жылдықта қауіпсіздік ұғымының өзі де өзгерді. Бұрын қоғамдық тәртіп көшедегі полиция қызметкерлерінің санымен өлшенсе, бүгін ол деректердің жылдамдығымен, технологиялардың тиімділігімен және ақпараттық жүйелердің мүмкіндігімен бағаланады.

Қылмыс та өзгерді. Интернет-алаяқтық, цифрлық қаржы қылмыстары, жалған аккаунттар, анонимді байланыс арналары мен жаңа технологияларды пайдаланатын ұйымдасқан қылмыстық топтар құқық қорғау жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Мұндай жағдайда полиция қызметі де бұрынғы тәсілдермен шектеле алмайды.

Сондықтан, Қарағанды облысында соңғы жылдары цифрлық қауіпсіздікке негізделген жаңа модель қалыптасып келеді. Оның негізінде мыңдаған бейнекамера, бейнеаналитика жүйелері, жасанды интеллект элементтері, деректерді өңдеу платформалары және заманауи криминалистикалық технологиялар жатыр. Бұл өзгерістердің басты мақсаты – қылмысқа әрекет ету емес, оның алдын алу.

Облыстық полиция департаменті Жедел басқару орталығының аға инспекторы, полиция майоры Қарлығаш Жүнісованың мәліметінше, бүгінде Қарағанды облысының қауіпсіздік инфрақұрылымы 45 806 бейнебақылау камерасын біріктіреді. Оның ішінде 23 542 камера Жедел басқару орталығына тікелей қосылған. Бір қарағанда бұл жай ғана статистика сияқты көрінуі мүмкін. Алайда, осы көрсеткіштердің ту сыртында өңірдің қауіпсіздік архитектурасы тұр. Көшелердегі, аулалардағы, әлеуметтік нысандардағы және қоғамдық орындардағы камералар тәулік бойы ақпарат жинайды. Бұл ақпарат Жедел басқару орталығына түсіп, өңделеді және қажет болған жағдайда жедел әрекет ету қызметтеріне жолданады.

Қазіргі жүйенің басты артықшылығы – ақпарат алмасудың жеделдігі. Бүгінде Жедел басқару орталығы тек бақылаушы қызмет атқармайды. Ол қауіпсіздік саласындағы барлық ақпараттық ағындардың тоғысқан нүктесіне айналған. Орталықтың қарамағындағы 312 жоғары сапалы камерадан бөлек, мәдениет мекемелеріндегі, спорт ұйымдарындағы, білім беру нысандарындағы және басқа да әлеуметтік объектілердегі бейнебақылау жүйелері ортақ желіге біріктірілген. Сарапшылар мұндай құрылымды қаланың «цифрлық жүйке жүйесі» деп атайды. Себебі, адам ағзасындағы жүйке талшықтары секілді бұл жүйе де ақпаратты үздіксіз қабылдап, өңдеп және қажетті нүктеге жеткізеді. Қауіпсіздік саласындағы жаңа тәсілдің ерекшелігі де осында. Бұрын полиция оқиға болғаннан кейін әрекет етсе, бүгінгі технологиялар қауіптің алғашқы белгілерін ертерек анықтауға мүмкіндік береді, – дейді Қарлығаш Жүнісова.

Биометрия функциясымен 26 қылмыскер ұсталды

Қазіргі заманғы қауіпсіздік жүйесінің ең маңызды элементінің бірі – бейнеаналитика. Қарағанды облысында іске асырылған «Бұлтты бейнебақылау» жобасы осы бағыттағы маңызды қадамның бірі саналады. Шахтинск, Шахан және Новодолинский елдімекендерін қамтыған жоба аясында қосымша 327 камера орнатылған. Алайда, мәселе камера санында ғана емес.

– Бүгінгі интеллектуалды жүйелер бейнені жай ғана жазып қоймайды. Олар ақпаратты сараптайды. Мысалы, жүйе мемлекеттік тіркеу нөмірі арқылы іздеудегі көліктерді автоматты түрде анықтайды. Егер көлік құқық қорғау органдарының іздеу базасында болса, бағдарлама бұл туралы бірден хабар береді. Сол сияқты биометриялық функциясы бар 85 интеллектуалды камера адамдарды тану технологиясын пайдаланады. Олар көпшілік арасынан іздеуде жүрген азаматтарды анықтауға мүмкіндік береді. Биылғы жылдың алғашқы бес айында осындай жүйелердің көмегімен 26 қылмыскер ұсталды. Сонымен қатар, хабар-ошарсыз кеткен 75 адамның жүрген жері анықталды. Бейнеаналитика арқылы 93 қылмыс ашылып, 9 677 әкімшілік құқық бұзушылық тіркелген. Бұл көрсеткіштер цифрлық технологиялардың құқық қорғау қызметіндегі нақты нәтижесін көрсетеді, – дейді полиция майоры.

Дегенмен, мамандар бір мәселеге ерекше назар аударады. Ол – жасанды интеллектінің шешім қабылдамайтындығы. ЖИ тек адамның назарынан тыс қалуы мүмкін ақпаратты жылдам анықтайды. Соңғы шешім адамда. Сондықтан, бүгінгі қауіпсіздік жүйесі «адам немесе технология» қағидатына емес, «адам және технология» қағидатына негізделген.

Қылмысты ғылым ашады

Егер бейнеаналитика қылмыстың алдын алуға көмектессе, криминалистика оны дәлелдеуге көмектеседі. Қазіргі криминалистика бұрынғыдай саусақ ізін алумен ғана шектелмейді. Бұл – физика, химия, биология және ақпараттық технологияларды біріктіретін күрделі ғылыми сала. Облыстық полиция департаментінің Жедел-криминалистикалық басқармасында қолданылатын құралдар – соның айқын дәлелі. Жедел-криминалистикалық басқармасының криминалисі Аида Жүсіпованың айтуынша, қазіргі таңда мамандар арнайы «Crime-lite Auto» жарық кешенін пайдаланады. Бұл құрылғы жай көзге көрінбейтін биологиялық іздерді анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, басқарма мамандары ұшқышсыз ұшу аппараттарын пайдаланады. Дрондар үлкен аумақтарды зерттеуге, оқиға орнын жоғары дәлдікпен тіркеуге және іздестіру жұмыстарын жүргізуге көмектеседі. Георадарлар жер астында жасырылған объектілерді анықтай алады. Ал, металл іздегіштер қылмыс құралдарын табуда тиімді қолданылады. Соңғы жылдары енгізілген маңызды технологияның бірі – «PolyFace» жүйесі. Бағдарлама адамның бет әлпетін талдау арқылы тұлғаны сәйкестендіруге көмектеседі. Дегенмен, мамандар технология мүмкіндігін асыра бағалауға болмайтынын айтады. Өйткені, сот тәжірибесінде адамның жеке басы бір ғана белгі бойынша анықталмайды. Сарапшылар адамның бойын, дене бітімін, жүрісін, қозғалыс мәнерін, қол қимылдарын, киім ерекшеліктерін және басқа да көптеген белгілерді кешенді түрде зерттейді.

– Бұл жерде технология дәлелдеме емес. Ол – дәлелдемелерді жинауға көмектесетін құрал. Жол-көлік оқиғаларын тергеу кезінде бейнежазбалар мен материалдық іздерді кешенді зерттеу өте жоғары нәтиже көрсетеді. ЖБО камералары көлік құралының қозғалыс бағытын, уақытын, түсін, маркасын және басқа да ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, оқиға орнында қалған көлік-шина іздері, көлік бөлшектерінің сынықтары, бояу қабаттарының бөлшектері және басқа да материалдық дәлелдемелер криминалистикалық зерттеуге жіберіледі. Мамандар бұл объектілерді іздестіріліп жатқан көлік құралымен салыстырып, олардың шығу тегін анықтайды. Бейнежазбадағы уақыт көрсеткіштері, көліктің қозғалыс траекториясы, соқтығысу сәті және физикалық іздердің орналасуы өзара салыстырылады. Осындай кешенді талдау нәтижесінде оқиғаның толық механизмі қалпына келтіріледі. Айта кету қажет, сот тәжірибесінде «бұлтартпас дәлел» ұғымынан гөрі дәлелдемелердің жеткіліктілігі мен өзара сәйкестігі қағидаты қолданылады. Сондықтан, бейнематериалдар мен материалдық іздердің жиынтығы объективті және ғылыми негізделген дәлелдемелік база қалыптастыруға мүмкіндік береді, – дейді Аида Жүсіпова.

Бостандық шекарасы

Цифрлық технологиялар дамыған сайын әлемнің көптеген елінде бір сұрақ жиі қойыла бастады. Қауіпсіздік пен жеке өмірдің шекарасы қай жерде аяқталады?

Бұл мәселе Қазақстан үшін де өзекті. Қоғамда камералардың көбеюі мен адамдарды тану технологияларының енгізілуіне қатысты пікірталастар жиі кездеседі. Сарапшылардың пікірінше, кез келген цифрлық бақылау жүйесінің тиімділігі оның техникалық мүмкіндігіне ғана емес, заң аясында қолданылуына байланысты. Қарлығаш Жүнісованың мәліметінше, Жедел басқару орталығындағы бейнежазбалар 30 күн ғана сақталады. Оларға қол жеткізу нақты құқықтық негіз болған жағдайда ғана мүмкін. Бейнематериалдар жеке тұлғаларға берілмейді. Олар тек соттың, тергеушінің немесе адвокаттың ресми сұранысы негізінде ұсынылады.

Бұл талаптар азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғауға бағытталған. Өйткені, технология қаншалықты дамығанымен, оған деген қоғамдық сенім болмаса, оның тиімділігі де шектеулі болады. Цифрлық қауіпсіздік мәселесінде техника мен құқықтың тепе-теңдігі ерекше маңызды.

Түйін

Цифрландыру дәуірінде қоғамдық қауіпсіздік ұғымы жаңа мазмұнға ие болып отыр. Бүгінде қылмыспен күрес тек полиция қызметкерлерінің жедел әрекетіне ғана емес, ақпараттық жүйелердің жылдамдығына, бейнеаналитиканың дәлдігіне және заманауи технологиялардың мүмкіндігіне де тәуелді. Қарағанды облысында қалыптасып жатқан цифрлық қауіпсіздік моделі осы өзгерістердің нақты көрінісі саналады.

Бейнебақылау жүйелері, жасанды интеллект элементтері мен заманауи криминалистикалық құралдар құқық қорғау органдарының жұмысын жаңа деңгейге көтеріп, қылмыстың алдын алу мен оны ашу тиімділігін арттыруда. Алайда, технология қаншалықты дамығанымен, оның басты мақсаты адамды алмастыру емес, оның мүмкіндігін кеңейту болып қала береді.

Ең маңыздысы – қауіпсіздік пен азаматтардың құқықтары арасындағы тепе-теңдікті сақтау. Себебі, кез келген цифрлық жүйенің тиімділігі тек техникалық мүмкіндігімен емес, қоғамның оған деген сенімімен өлшенеді. Қарағанды тәжірибесі көрсеткендей, қылмыспен күрестің болашағы цифрлық технологиялармен тығыз байланысты. Бұл – қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жаңа кезеңі. Ал, сол кезеңде басты құндылық өзгермейді. Технология қанша жерден дамыса да, оның түпкі мақсаты – адам қауіпсіздігін қорғау.

Аяулым ЖАНАТОВА