Әлеуметтік мемлекет: Конституциядан нақты іске дейін
Жаңа Конституцияда Қазақстанның әлеуметтік мемлекет екені және адам, оның өмірі мен құқықтары ең жоғары құндылық саналатыны айқындалған. Бұл қағидаттар халықты әлеуметтік қорғау, жұмыспен қамту және тең мүмкіндіктер қалыптастыру бағытындағы мемлекеттік саясаттың негізін құрайды. Қарағанды облысында осы міндеттерді жүзеге асыру аясында аз қамтылған отбасыларға көмек көрсету, мүгедектігі бар азаматтарды еңбекке тарту және ерекше қажеттілігі бар балаларды қолдау жұмыстары жүргізілуде.
Өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуы өндіріс көлемі мен инфрақұрылымдық жобалардың нәтижесімен ғана өлшенбейді. Оның маңызды көрсеткіштерінің бірі – тұрғындардың өмір сүру сапасы, әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігі және халықтың әл-ауқаты. Осы бағытта Қарағанды облысында аз қамтылған отбасыларды қолдау, мүгедектігі бар азаматтарды жұмыспен қамту, қолжетімді орта қалыптастыру және ерекше қажеттілігі бар балаларға қызмет көрсету бойынша жүйелі жұмыстар жүргізілуде.
Жаңа Конституцияның 1-бабында Қазақстанның әлеуметтік мемлекет екені бекітілген. Сонымен қатар, адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде айқындалған. Бұл қағидаттар өңірдегі әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттарымен сабақтасады. Мемлекеттік қолдаудың басты мақсаты – азаматтардың тұрмыс сапасын жақсарту және олардың қоғам өміріне толыққанды араласуына жағдай жасау.
Әлеуметтік қолдау шаралары халықтың әртүрлі санаттарының қажеттіліктерін ескере отырып жүзеге асырылады. Аз қамтылған отбасыларға көмек көрсету кезінде олардың табысы, отбасы құрамы және әлеуметтік жағдайы назарға алынады.
Конституцияның 31-бабында жасына, науқастануына, мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына және өзге де заңды негіздерге байланысты әлеуметтік қамсыздандыруға кепілдік берілген. Осы құқықты іске асыру аясында өңірде атаулы әлеуметтік көмек, тұрғын үй көмегі және қиын өмірлік жағдайға тап болған азаматтарға арналған төлемдер қарастырылған.
Облыстың жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының мәліметінше, жан басына шаққандағы орташа табысы кедейлік шегінен аспайтын отбасылар атаулы әлеуметтік көмек алуға құқылы. Бұдан бөлек, азаматтардың жекелеген санаттарына жергілікті бюджет есебінен қосымша қолдау көрсетіледі.
Қарағанды облысының климаттық жағдайын ескерсек, қысқы кезеңде отын сатып алуға берілетін көмек те маңызды. Қатты отын сатып алуға арналған біржолғы төлемнің мөлшері 16 айлық есептік көрсеткішті құрайды. Биыл бұл сома 69 200 теңгеге тең. Көмекті тағайындау кезінде қала мен ауданға қарай белгіленген табыс талаптары ескеріледі.
Газдандыру жұмыстары аясында да әлеуметтік қолдау тетіктері қарастырылған. Белгіленген талаптарға сәйкес келетін зейнеткерлерге, мүгедектігі бар азаматтарға, мүгедектігі бар бала тәрбиелеп отырған отбасыларға және басқа да тиісті санаттағы тұрғындарға газ жүргізу мен жабдық орнату шығындарын өтеуге көмек беріледі. Оның мөлшері нақты шығынға байланысты белгіленіп, 130 айлық есептік көрсеткіштен аспайды.
Бұл қолдау шаралары инфрақұрылымдық жобалардың игілігін халықтың әлеуметтік осал топтарына да қолжетімді етуге бағытталған. Әсіресе, газ құбыры тартылғанымен, үйін желіге қосуға қаржылық мүмкіндігі жоқ отбасылар үшін мұндай көмектің маңызы зор.
Әлеуметтік саясаттың нәтижелілігін бағалауда көмек алушылар саны ғана емес, азаматтардың тұрақты табысқа қол жеткізуі де ескерілуі қажет. Атаулы әлеуметтік көмекке мұқтаж отбасылар санының азаюы олардың тұрмыстық жағдайының жақсарғанын білдіруі мүмкін. Сондықтан әр отбасының әлеуметтік ахуалын жеке зерделеп, қажетті қолдау шараларын уақытылы ұсыну маңызды.
Мүгедектігі бар азаматтарды жұмыспен қамту – әлеуметтік саясаттың басым бағыттарының бірі. Еңбек ету мүмкіндігі адамның материалдық жағдайын жақсартып қана қоймай, оның кәсіби әлеуетін жүзеге асыруына және қоғам өміріне белсенді араласуына жол ашады.
Жаңа Конституцияның 27-бабында әр азаматтың еңбек етуге, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға құқығы бекітілген. Осы құқықты қамтамасыз ету мақсатында өңірде мүгедектігі бар азаматтарды жұмысқа орналастыруға арналған арнайы бағдарламалар жүзеге асырылуда.
Облыс әкімдігінің баспасөз қызметінің мәліметінше, «Арнайы жұмыс орындары» бағдарламасына есту, көру және тірек-қимыл аппараты бұзылған, мансап орталықтарында жұмыссыз ретінде тіркелген азаматтар қатыса алады. Бағдарлама аясындағы жұмысқа орналасу мерзімі 36 айға дейін белгіленген. Бұл тетік азаматтардың еңбек нарығына бейімделуіне және тұрақты жұмыс тәжірибесін жинақтауына мүмкіндік береді.
Өңірде аталған бағыт бойынша жүзеге асқан нақты жобалар бар. Бұған дейін хабарлағанымыздай, көру қабілеті бұзылған әйел арнайы жұмыс орнында тігінші болып еңбек етеді. Теміртау қаласының тұрғыны «Бірінші жұмыс орны» жобасы арқылы массаж маманы болып жұмысқа орналасқан. Ал Қарқаралы ауданында І топтағы мүгедектігі бар азамат аудан әкімі аппаратына статист қызметіне қабылданған.
Мұндай бастамалардың тиімділігі жұмысқа орналасқан азаматтардың еңбек жағдайына бейімделуімен, кәсіби дамуы және тұрақты табыс алуымен айқындалады. Бұл ретте жұмыс берушілердің жауапкершілігі мен жұмыс орындарының қолжетімділігі де маңызды.
Аз қамтылған отбасылардың еңбекке қабілетті мүшелерін жұмыспен қамтуда да кешенді тәсіл қажет. Кәсіптік оқыту, жаңа мамандық меңгерту және жұмысқа орналастыру шаралары өзара үйлестірілуі тиіс. Сонымен қатар, бала күтімі мен жұмыс орнына қатынау мәселелері де назардан тыс қалмауы керек.
Мүгедектігі бар азаматтардың қоғам өміріне толыққанды қатысуы үшін әлеуметтік инфрақұрылымның қолжетімді болуы қажет. Бұл тек ғимараттарға пандус орнатумен шектелмейді. Жаяу жүргіншілер жолы, аялдамалар, қоғамдық көлік және нысандардың кіреберістері бірыңғай талаптарға сай бейімделуі тиіс.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2024 жылғы қорытынды мәліметіне сәйкес, Қарағанды облысында 1080 әлеуметтік инфрақұрылым нысаны бейімделген. Олардың қатарында 279 білім беру, 129 денсаулық сақтау және 191 мәдениет нысаны бар.
Осы бағыттағы жұмыстар биыл да жалғасын тапты. 1 шілдеден бастап Ақтөбе, Қарағанды және Павлодар облыстарында техникалық оңалту құралдарын сервистік модель арқылы ұсыну бойынша қанатқақты жоба іске қосылды. Жоба аясында құралдар азаматтарға өтеусіз пайдалану және қайтару шарттарымен беріледі.
Жаңа модель техникалық құралдарды пайдалану кезеңінде сервистік қолдау көрсетуді көздейді. Құрал істен шыққан жағдайда оның техникалық жай-күйі бағаланып, жөндеу жұмыстары ұйымдастырылады. Жөндеу мерзімінде азаматқа айырбастау қорынан жарамды құрал уақытша берілуі мүмкін. Сонымен қатар, баланың бойына немесе жеке ерекшеліктеріне сәйкес келмейтін құралды мерзімінен бұрын ауыстыру мүмкіндігі қарастырылған.
Бұл тетік оңалту құралдарының үздіксіз пайдаланылуын қамтамасыз етуге бағытталған. Себебі арбаның немесе басқа да техникалық жабдықтың істен шығуы адамның күнделікті қозғалысына, білім алуына және еңбекке араласуына кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан сервистік қызметтің қолжетімділігі мен жеделдігі ерекше маңызға ие.
Мүгедектігі бар және ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға көрсетілетін қызметтер олардың дамуына ғана емес, отбасының әлеуметтік жағдайына да тікелей әсер етеді. Баланы оңалту, мамандардың көмегін ұйымдастыру және күнделікті күтім ата-анадан қосымша уақыт пен қаражатты талап етеді.
Конституцияның 30-бабында отбасы, ана, әке мен баланың мемлекет қорғауында болатыны бекітілген. Осы бағытта Қарағанды қаласындағы «Қамқорлық» күндізгі орталығы балалар мен олардың отбасыларына кешенді көмек көрсетіп келеді.
Аутизм спектрінің бұзылыстары және өзге де менталдық ерекшеліктері бар балаларға арналған орталық жыл сайын 3 пен 18 жас аралығындағы 125 балаға тегін қызмет көрсетуге есептелген. Мұнда әлеуметтік-тұрмыстық, психологиялық, педагогикалық және медициналық қолдау түрлері біріктірілген.
Орталық мамандары балалардың қарым-қатынас дағдыларын дамытуға, күнделікті тұрмыстық дағдыларды меңгеруіне және әлеуметтік ортаға бейімделуіне көмектеседі. Сонымен қатар, ата-аналарға кеңес беріліп, баланың жеке қажеттіліктеріне сәйкес жұмыс жүргізіледі.
Мұндай қызметтердің тиімділігі олардың сапасымен қатар қолжетімділігіне де байланысты. Әсіресе, ауылдық жерлерде тұратын отбасылар үшін орталыққа қатынау, мамандардың қабылдауына жазылу және оңалту сабақтарына тұрақты қатысу мәселелері маңызды. Сондықтан әлеуметтік қызметтерді ұйымдастыру кезінде баланың қажеттілігімен бірге отбасының тұрғылықты жері мен мүмкіндіктерін де ескеру қажет.
Жалпы, Қарағанды облысында жүзеге асырылып жатқан әлеуметтік қолдау шаралары азаматтардың өмір сапасын жақсартуға және тең мүмкіндіктер қалыптастыруға бағытталған. Аз қамтылған отбасыларға материалдық көмек көрсету, мүгедектігі бар азаматтарды жұмыспен қамту, қолжетімді ортаны дамыту және балаларға арнайы қызмет ұсыну – осы саясаттың негізгі бағыттары.
Жаңа Конституцияда бекітілген әлеуметтік кепілдіктердің нақты нәтижесі олардың тұрғындардың күнделікті өмірінде жүзеге асуымен өлшенеді. Әр азаматтың еңбек етуіне, сапалы қызмет алуына және қоғам өміріне кедергісіз араласуына жағдай жасау – өңірлік әлеуметтік саясаттың маңызды міндеті.
Диас СЕРІКҚАЗЫҰЛЫ
Ortalyq.kz
