Болашақты алдын ала құру
Бүгін Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Жолдауын жариялады. Бұл Жолдау тәуелсіздіктің 35 жылдығы аталып өтетін, жаңа Конституция күшіне енген және бір палаталы Құрылтай мінберінен алғаш рет үн қатылған кезеңде жарияланып отыр. Осы маңызды оқиғаға Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі ретінде қатысқан және қоғамдық үдерістерді зерттеуші маман ретінде құжатқа қатысты өз пайымымды бөліскім келеді.
Реформалардың негізі – бірлік
Жолдаудың басты идеясы қарапайым әрі іргелі: бірлік пен келісім болмаса, реформалар да, ілгерілеу де болмайды. Президент жаһандық сын-қатерлер күшейген жағдайда қоғамнан талапшылдық пен тәртіп қажет екенін атап өтті. Әлеуметтану ғылымы кез келген институттың тұрақтылығы сенім мен ортақ нормаларды құрметтеуге негізделетінін әлдеқашан дәлелдеген. «Адал азамат» идеологиясына негізделген жаңа этиканы қалыптастыру жөніндегі үндеу жай ұран емес, мемлекеттің тиімді жұмыс істеуінің маңызды шарты. Заңды құрметтейтін, адал еңбек ететін азамат – егемендігіміздің тірегі.
Үлестіруден жасампаздыққа көшу
Әсіресе, патернализмді сынау назар аудартады. Президент елде мектептер мен ауруханалар жетіспей тұрған кезде басқарудағы олқылықтарды тіпті жағдайы жақсы отбасыларға да жомарт төлемдер тағайындау арқылы бүркемелеуге болмайтынын ашық айтты. 1 қаңтардан бастап ең төменгі жалақы мөлшері 85 мың теңгеден 110 мың теңгеге дейін өсіп, бұл өзгеріс шамамен 1,8 миллион жұмыскерді қамтиды. Өңірлерде сегіз перинаталдық орталық пен жеті көпбейінді балалар ауруханасын, ал елордада екі мамандандырылған нысан салу жоспарланған. Шамамен 7 миллион бала өсіп келе жатқан ел үшін бұл – алдағы ондаған жылға арналған адами капиталға салынған инвестиция. Мүмкіндіктер экономикасы. Экономист ретінде мені «халықтық цифрлық экономика» туралы бөлім ерекше қызықтырады. Оның негізгі идеясы – смартфонды жұмыс орнына айналдырып, табыс табу мүмкіндігін адамның тіркелген мекенжайына тәуелді етпеу. Осы мақсатта цифрлық жұмыспен қамтудың жеңілдетілген режимін енгізу, ауыл шаруашылығы өндірушілерін маркетплейстермен және банктермен байланыстыратын өңірлік пилоттық жобаларды іске қосу, сондай-ақ активтерді токенизациялау көзделіп отыр.
Кәсіпкерлерге көрсетілетін қолдау да маңызды
Президент жеке кәсіпкерлер арасында заңбұзушылықтар саны 34 пайызға азайғанымен, айыппұл көлемі 11 пайызға өскенін атап өтті. Осыған байланысты 2027 жылдан бастап микро және шағын бизнеске қатысты тексерулерге үш жылдық мораторий енгізу мәселесін талқылауды ұсынды. Келесі жылдың соңына дейін қабылдануы тиіс жаңа Азаматтық кодекстің ауқымды жобасы цифрлық платформалар мен жасанды интеллект дәуірінде бизнес үшін құқықтық айқындықты қамтамасыз етуге тиіс.
2027 жылды Халықтық ауқымды құрылыс жылы деп жариялау туралы ұсыныс маңызды ұстанымды көрсетеді. Жасанды интеллект дәуірінің сын-қатерлеріне жауап ретінде жолдар, энергетикалық нысандар, су жүйелері, мектептер мен ауруханалар салынуы керек. Бұл ретте Президенттің екі ескертуі ерекше маңызды. Біріншіден, сенімді отандық мердігерлерді тарту қажет. Екіншіден, тек бюджетке сүйенбей, ұзақ мерзімді жеке қаржыландыру көздерін де жұмылдыру керек.
Дегенмен, экономист ретінде басты тәуекелдердің бірі – инфляция екенін атап өткім келеді. Президент оны азаматтардың табысына әсер ететін «үнсіз жау» деп атады. Үкімет пен Ұлттық банктің үйлесімді саясаты болмаса, жалақының өсуі бағаның қымбаттауы салдарынан ішінара құнсыздануы мүмкін.
Азаматтық қоғамның рөлі
Алдағы жылы еліміздің даму басымдықтарына қатысты ұзақ мерзімді пайым қалыптастырылып, 2027 жылғы 1 маусымға дейін мемлекеттік басқару реформасының жоспары ұсынылуы тиіс. Менің ойымша, мұндай құжаттарды тек кабинеттерде отырып әзірлеуге болмайды. Билік, сарапшылар мен азаматтық қоғам арасындағы диалог алаңы саналатын Халық Кеңесі әртүрлі өңірлердің, кәсіптердің және этностық топтардың өкілдері өз пікірін білдіріп, ұсыныстар талқыланатын ортаға айналуы керек.
Жолдау нақты бағыт-бағдар береді: қуып жетуге ұмтылатын дамудың орнына стратегиялық ілгерілеу, жұмысты көзбояушылықпен алмастырудың орнына тәртіп, декларациялардың орнына нақты құрылыс пен жасампаздық қажет. Нәтижеге жауапкершілік шенеуніктен бастап қарапайым азаматқа дейін баршаның мойнында. Біздің қаншалықты жүйелі әрі дәйекті әрекет ететініміз келесі ұрпаққа қандай ел қалдыратынымызды айқындайды.
Виталий ХМЕЛЕВСКИЙ
Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі, әлеуметтанушы,
экономист
