Қазақтың киелі асы – қымыз. Киелі болатын себебі, қымыз шөл қандыратын сусын ғана емес, адамға күш-қуат беріп, науқастарға ем болады. Жылқының сүтін сауып, қымыз дайындау, оны сусын ретінде пайдалану көне замандардан белгілі болған. Қымыздың он шақты түрі бізге белгілі.

Атап айтсақ, қорға қосылған, бірақ, əлі ашып болмаған бие сүті – саумал. Биені жаңа байлаған кездегі ең қуаттысы – уыз қымыз. Қыстан əдейі сақталған семіз қазыны салып піссе – бал қымыз, жаз ортасында шөп əбден піскен кездегісі – сары қымыз. Қанжығаға байланған торсықтағы – торсық қымыз, көп тұрып қалғаны – түнеме қымыз. Күбіде екі түн ұсталғаны – құнан қымыз, күбіде немесе сабада үш түн сақталғаны – дөнен қымыз. Төрт күннен аса тұрғаны – бесті қымыз, қысыр қалған биенікі – қысыр қымыз. Қулық биенің сүтінен ашытылғаны – қысырақ қымыз, күзге қарай бие ағытылар кездегісі – сірге қымыз.

Фестивальде ұлттық сусынымызды күбіде пісіп, аудан жұртшылығына ұсынылды. Сонымен қатар, қатысушылар ұршық иіріп, диірмен тартып, құрт жайып, ыстық бауырсақ пісіріп, «Құмыз құйғыш» əні əуелеген ұлттық құндылықтар насихатталған сахналық көрініс қойылды. Фестивальге биенің сүтінен өздері дайындаған денсаулыққа пайдалы дəм əрі дəрі, табиғи сусындарымен Қармыс ауылынан – Жəнібек Қалижанов, Серікбол Жонкин, Асхат Рақымжанов, Тұмсық ауылынан Руслан Тəжібаев, Ерлан Əмірбаев, Жасұлан Сембеков, Еңбекшіл ауылынан – Сағын Қаппарова, Жанат Молдағұлова, Қайролла Құсайынов, Жасұлан Боқанов қатысты.

Фестиваль барысында ауданымыздың жастары халқымыздың «Қарқын аяқ» рəсімін жаңғыртып, күннің ыстығына қарамастан 2 литр қымызды тоқтамай ішсе, «Қымыз басар» жарысында қазақтың ұлттық ойындары Асық иіру (оңға дейін алшы түссе, екі ұпай, тəуке түссе, бір ұпай), бес тас ойыны жəне басқа да ойындар ойнатылып, жастар Алтыбақан теуіп, мереке соңы дəстүрлі əндерден концерттік бағдарламаға ұласты.

Азат МУХАМБЕК,
мектеп бітіруші түлек.

Сообщение Ұлттық сусын ұлықталды появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

Әркімнің кәсібі – нәсібі, ол жағына дау жоқ. Ал, кенжелеген салтқа ше? Оған дауа жоқ па? Жиылған жерде руымыздың батырын, ақынын айтып мақтанғанда, алдымызға қара салмаймыз. «Түпкі қалыбымыз – тарихымызда, шежіреміз – біздің ел болуымыздың ең басты элементі» деп жаздық та, айтудамыз. Бірақ, сол шежіреге тізілген жеті атамыздың салтын сақтау санада тұрмайтыны несі?!

Қымызмұрындық (биебау) – алғашқы уыз қымызға берілетін құдайы ас. Ертеде бір үйдің биебауында бәйге, көкпар, күрес­ке дейін берілетін болған. Күндіз ұланасыр той болса, кешкісін жастар алтыбақан теуіп, ақсүйек ойнаған.

Ескі салтты еміс еске түсіретін хәлге жеттік. Оған себеп күнделікті күйбең тірлік, пайдакүнемдік шығар. Қарап тұрсаңыз, бүгінде көршінің үйіне себепсіз кіре алмайсың. Бұрын ағайыны аралас, малы қоралас көршінің үйінің есігі айқара ашық, қатар тұрған екі-үш үй біріне-бірі кіріп-шығып күңкілдесіп қымызын ішіп, жүре беретін. Қазір, көрші үйге кіре қалсаңыз, келген себебіңді айтып ақталуға тура келеді. Ал, бие байлаған үйлерге барсаңыз, есіктен шыққан келіні қымыз литрінің құнын айтып тақылдап тұрады. Меніңше, бұған ешкімді кінәлау­ға болмас. Кінә – өзімізден. Әуелгі салтқа деген сенімге түрлі діни ағыммен селкеу салып алдық. Оның үстіне, ескі салттан бейхабар жастар жетіліп, үй иесіне айналды. Қалада өскен балаға дала тәрбиесін бермеген ата-ана баласының сараңдығын айтып мақтанып тұрады. Пайымынша құдайы қонаққа «сымбыл» татырмай, сыбағасыз шығарып салу малсақтық, баюға жасаған алғашқы қадамы көрінеді. Дәл осылай жорыған атаның салт айтқаны не теңі?!

«Мен сізге айтайын, олар бие сүтін ақ шарап тәрізді ішеді, шемиус (қымыз) деп атайды және  ол – өте дәмді сусын. Олар ол сусынды әр келген қонағына ұсынады. Жер бетіндегі ең қонақжай қауым» – деп жазыпты әйгілі жиһанкез Марко Поло.

Бұл аз десеңіз, бірде атақты Бейбарыс сұлтан бастаған салт аттылы ауыл іргесінен өтіп бара жатып, шеткері үйге түсіп сәлемдескенде, үй бәйбішесі ағаш тостақпен әмірге қымыз ұсынады. Мұны әмірдің жасауылы көріп әлгі әйелдің қолын қағып оған жекіп тастайды. Сонда Бейбарыс әлгі жасауылды сол қылығы үшін жазалап, «Бұдан былай Мысыр елінде де келген қонаққа бие сүті ұсынылсын», – деген жаңа жарлық шығарады.

Расында, елімізді өзге ұлттан ерек етер салттардың арқасында қазақты ел таниды. Бір қымызмұрындық салтының өзінде тұтас тәрбие мен жөн-жоралғы жатыр. Мысалы, көктем шығып биесі аман-есен құлындаған қыр қазағы құлындар қарақұлақ болып кетпей, желі керіп, оларды ноқтаға үйреткен. Бұрыннан сауылатын биелерді ноқталап, құлындарын желіге таңып, қозы қарындағы сары маймен желі басын, құлынның маңдайын майлаған. Бұл – ақ мол болсын деген ырым. Дәл осы көрініске өткен-кеткен көрші-қолаң куә бола қалған жағдайда олар да салттан жығылмай «Сауар көбейсін!» деп дауыстай өткен. Шынжырдың шығырындай бір-бірімен астасып жатқан көне салттың көксегіні – бірлік, аңсағаны – ынтымақ еді. Бір дастарқан басына малдас құрған бұрынғының қонағы мен үй иесінің диологында да талай тағылым бар. Қымыз құйылған тостақты ішпес бұрын әлгі қонақ оны көтеріп тұрып, үй иесіне «Мінекейіңіз!» деп үн қатады. Үй иесі «Бұйырсын!» дегенде ғана қонақ тостақты аузына апарған. «Ас иесімен тәтті» деген тәмсіл аптап ыстықта ақырған қымызды сіміріп мағмұрлана тамсанған қонақтан қалса керек. Ал, қазір қаладағы көп қымыз сатушыдан «Биебеу бердіңіз бе?» деп сұрай қалсаңыз, «Ол не?» деп, немесе «Жоқ, ол неге қажет?» деп таңырқай жауап қататындар жоқ емес. Әрине, салт ол ант емес орындалмаса киесі атар. Алайда, салттың сақталғаны сақ баласы үшін анттың орындалғанынан да маңызды болар. Қыс болса да, қысыр сауып қымыз ішер қазақтың шоқтығы – салтында. Ал, сіз ше құрметті оқырман бие байлап, «Биебау» бердіңіз бе?…

Жан АМАНТАЙ,
Ortalyq.kz

Сообщение «Биебау» бердіңіз бе? появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

– Біздің фермада қазақ тұқымды жылқылар бар. Мал саны 1500-ден 2300-ге дейін өсті. Биыл мұздатылған кептірілген бие сүтін өндіруді 6 мың тоннадан 10 мың тоннаға дейін арттырамыз. Сату нарығы да кеңейіп келеді. Қазір Дубайда сатып алушымен келіссөздер жүргізіп жатырмыз, – деді «Еуразия Инвест ЛТД» ЖШС құрылтайшысы Иван Георгиади. – Сонымен қатар, өсімдік шаруашылығын дамытамыз. Биыл 12 мың гектар жерге дән егілді, жаңа заманауи техника сатып алынды. Келесі жылы егіс алқаптарын 15 мың гектарға дейін ұлғайтуды және суармалы жерлерді дамыту бағдарламасын бастауды жоспарлап отырмыз. Инвестиция­лар шамамен 2,5 млрд. теңгені құрайды.

Кәсіпорында 100-ге жуық адам жұмыс істейді. Өндірісті дамыту жаңа жұмыс орындарының ашылуына ықпал етеді. Фермада биелерді сауу процесі көрсетілді. Барлығы автоматтандырылған. Сау­ғаннан кейін сүт бірден өңдеуге жөнелтіледі. Осылайша барлық пайдалы қасиеттері сақталады. Кәсіпорынға барған кезде Ермағанбет Бөлекпаев жаңа техникаларды көріп, фермерлермен сөйлесті.

Кезекті кездесу барысында Осакаров ауданының тұрғындары «8 млрд. теңгелік» мәселені алға тартты. Кезі келген мәселелерді қаражаттық эквивалентке теңгере отырып, Ермағанбет Бөлекпаев күн тәртібіндегі түйіндер легін кезең-кезеңімен оңтайлы шешуге уәде берді. Ауыл тұрғындары жергілікті жолдың сапасына, білім және медицина нысандарын жөндеуге, жұмысқа орналасу секілді сұрақтарға жауап іздеді.

Әңгіме ауаны баяндамасыз, боямасыз өрбіді. Өңір басшысы ауыл тұрғындары үшін бірінші міндет – облыстың барлық елді мекендерін сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету екенін айқындап, баса белгіледі. Озерное, Ералы, Пионерское кенттерінде сумен қамтамасыз ету, жаңа құбырлар жүйесін орнату, Осакаровка кентіндегі жетінші кезек желісін салу жалғасын таппақ. Сенокосное, Николаевка, Садовое және Трудовое ауылдарында су құбырының құрылысы басталды. Осылайша 2200-ден астам адам ауыз сумен қамтылмақ.

«Ауыл – Ел бесігі» бағдарламасы бойынша Озерное, Батпақты және Садовое ауылдарындағы мәдениет үйлері күрделі жөндеу­ден өтеді. Ақбұлақ ауылындағы мектепті қайта жаңарту басталмақ. Жоба – екі жылдық. Озерное ауылында фельдшерлік-акушерлік пункт құрылысы аяқталады. Есіл, Сарыөзек, Ошағанды ауылдарының кентішілік жолдары жөнделеді.

Сондай-ақ, Молодежный кен­тін­дегі «Айгөлек» балабақшасын күрделі жөндеу жоспарланған.

Молодежный кентінің тұрғындары алдағы жылыту маусымы қалай өтетініне алаңдайтынын жеткізді.

– Биыл облыстық бюджеттен қазандықты жөндеуге ақша бөлінді. Бес қазандық орнатылады, электр қуатын ішінара жөндейміз. Қалған қаражат жылумен жабдықтау жүйе­сіне жұмсалады. Қазандықты техникалық тексеруді аяқтағаннан кейін күрделі жөндеуге қажетті сметалық құжаттарды ресімдейміз, – деді Осакаров ауданының әкімі Руслан Нұрмұханбетов.
Облыс басшысы аудан әкіміне қазандықты жақсы көмірмен қамтамасыз етуді тапсырды.

– Бүгін сұрақтар аз болғанымен, мәні – терең әрі жалпыға ортақ. Демек, халықтың өз ауылы, өз округі, туған өлкесіне жаны ашиды деген сөз бұл. 8 млрд. теңгеге ойланып қалдым, – деп әзілдеді Ермағанбет Бөлекпаев. – Барлық мәселелер орынды, оларды кезең-кезеңімен шешетін боламыз.

Кездесу соңында өңір басшысы азаматтарды жеке сұрақтары бо­йынша қабылдады.

Ерқанат КЕҢЕСБЕКҰЛЫ,
Суреттерді түсірген Жангелді ӘБДІҒАЛЫМ
Ortalyq.kz

Сообщение Арқа қымызы – алты құрлыққа появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

Ертеден еститініміз баяғының бір байы бүтін ауылды асырағаны. Сол байлардың бизнесте акциясы немесе биткоины болмаса да шалқып өмір сүрді. Өйткені, байырғы бай малының тезегі де жерде қалмаушы еді…

Осы мәселені талқылап шешіміне жүгінбекке жылқы шаруашылығын ғылыми негізде зерттеген кәсіпкер-ғалым, экономика ғылымдарының кандидаты, қазақ-неміс «Қымыз» ғылыми-зерттеу институтының директоры Айтуған Мұқашев Арқа жылқы шаруашылығы кәсіпкерлерін жинады. Республика бойынша осы аталмыш бас қосу бастау болмақ. Себебі, мұндай «жылқышылар сьезі» ілгеріде болмаса бұрын соңды өтпеген-ді. Сонымен, Арқаның қазынасына иелік еткен жылқы шаруаларының базынасы қандай екен?

Қамбар ата төлін Тәңір сыйы деп ұққан шаруалардың басты мәселесі ол әрине, жылқы етіне сұраныстың кемуі, мал терісінің өңделмеуі, құйрық-жалдың игерілмеуі және жайылым жердің жетіспеушілігі. Сонымен қатар, етті тұқымды айғырларды қолжетімді бағамен алуы туралы біршама сауалдар ортаға салынды.

– Қазір байқасақ, тері түгілі сойылған малдың ішек-қарынының жартысы итжемеде қалады. Ал, кезінде пұл болған теріге мүлде қарауды қойдық. Сойылып болған соң күресінге сүйреуге дайын тұрамыз. Бір ауылда қазір шамамен бір айда 30-40 бас мал сойылады. Сонда аузымызға қимай баққан адал ақы малымыздың құнының пұл болар тең жартысы далаға кетуде. Бұрындары әжелеріміз жылқының сүйегіне дейін тастамай жинаушы еді. Көктемде тай-құнан күзегенде құйрық-жалдың бірін қалдырмай теріп-жиып сауын биеге өре, шідер, тұсамыс, құлынға ноқта есетін. Қазір осы аталғанның бірі іске аспайды, – дейді «Адал» жылқы шаруашылығының жетекшісі Данияр Бақыжанов.

Жалпыға ортақ мәселені өзге шаруалар да қолдап, қолпаштай жөнелді.

Ауыл жұртшылығын алаңдатқан өзекті мәселе ортаға салынғанда қолпаштамай қайтсін?! Сондай-ақ, жер жетіспеушілігі де назарға алынуы керектігі айтылды.

– Қазір ауыл жайылымының жартысын жеке егін шаруашылықтары алып алған. Егінге жылқы қайтсе кіреді. Жылқымыз егін шетіне кірген сайын 30 мыңнан 300 мыңға дейін айыппұл төледік талай. Кейін диқандар егіннің ауыл жақ шетін тікенек сымтемірмен қоршап тастады. Осыдан кейін жылқы сымға ілігіп мертіге бастады, – деді «Бастау» шаруа қожалығының жетекшісі Ерлан Алиманов.

Жер жетіспеуі де – жылқы өсіргеннің жылда жырланар мәселесі. Бүгінгі таңда бұл – тек жылқышыларемес, жалпы мал шаруашылығымен айналысатын кәсіпкерлерге һәм жабайы аң қорғайтын құзіретті органдарға да ортақ түйіткіл. Мұнымен мәселе әлі біткен жоқ. Жылқышы қауымды алаңдатқан тағы бір проблема бұл «мұғалжар» жылқысын, яғни, етті жылқы тұқымын өсіруге мүмкіндіктің шектеулі екені.

– Өздеріңіз білетіндей алыс шалғайдағы ағайынның қалаға мал әкеп сатар жағдайы әлі толық жетілген жоқ. Қалаға сойып әкелгенде ол ет ойыңдағы бағаға өте қойса игі. Амал жоқ, жалдамалы көлікпен жүрген соң асығыс арзанға өткізуге мәжбүр боламыз. Неге арзан десеңіз? Біздің жылқы тұқымы кәдімгі жабы. Сондықтан болар, қазысы қарыс болса да, қылыш арқа болса да берілетіні бір баға. Ал, ет базарында сұранысқа ие бұл – «мұғалжар» жылқысы. Талайдан бері осы «мұғалжар» жылқысын алуға қанша талпынсақ та, қолға тимей қойды. Сонау «мұғалжар» жылқысының отаны Ақтөбеге барғанда, біресе мал жетпей қалады, біресе құжаттары түгел болмай ақыры алыс жолдан азар-безер болып, амалсыз бос қайтасың. «Мұғалжар» жылқысының өз құны құлынды бие тұрады. Бір жастағы тайы 800 мың, – деп тағы бір түйіткілді сауал ұсынды «Өркендеу» шаруа қожалығының жетекшісі Бидәулет Балтабаев.

Аталған мәселе легін тыңдаған Айтуған Мұқашев әр сауалға жеке тоқталып, жылқышылар сұрағына кеңінен жауап берді.

– Алдымен ағалар, бауырлар мен сіздерге айтарым біз малға емес, мал-мүлік бізге адамдарға жұмыс жасауы қажет. Ал, біз пайда көріп сол пайда әкелген малдың жағдайын одан сайын жақсартып, үстінен тағы үстемелі пайда көруді көздеуіміз керек. Мысалы, біздің өнімді алып қарасаңыз – бір құты ұнтақталған бие сүті 20 мың теңге тұрады. Құрығанда осы құтыдағы капсулаға әрі кетсе 500 грамм сүт кетеді. Ал, мына сабын құны 2 мың теңге. Бұл сабын да сауылған сүттің төрттен бірінен ғана жасалады. Мына қораптағы әйелдер бет әрлейтін опа-далап пен жақпа майлар. Дәл осы қораптың құны қазір 300 мың теңге. Осыны енді жылқыға шақсаңыз алақандай қорап бір тайдың бағасын шығарады. Енді ойланыңыздаршы менде бір жылқы жоқ, бірақ, бір күндік табысым 100 доллар. Сіздер де бәлен үйірден бәлен жылқы бар. Бірақ табыстарыңыз қуанарлық емес…

Басты мәселе бұл тәуекел етіп, жылқы шаруашылығын ұтымды пайдалана білу, – деді Айтуған Адамқұлұлы.

Айтылған кеңеске қоса шаруалардың жоғарыда қозғаған мәселелеріне шешім де ұсынылды.

– Жылқы еті нарықта сұранысқа ие. Оның бағасы құлдыраған жоқ. Құлдырамайды да. Ал, сіздердің малдарыңыз неге өтпейді десеңіздер, ол құжат жоқтығынан. Қазіргі таңда қазақы жылқыны заңдастыруды ауыл шаруашылық министрі қолға алуда. Бұған дейін қазақы жылқы деген атау болса да құжатты түрде мал тұқымы жоқ еді.

Бұрынғыдай Түркістан, Тараздан алыпсатарлар неге ағылып келмейді десеңіздер, оның да жауабы бар.

Бұрын «алтай» жылқысы мен «мұғалжар» тұқымы дәл қазіргідей қарқынды сұраныста болмаған. Қазір алыпсатарлар сол «алтай» жылқысы мен «мұғалжар» тұқымдарын ғана таңдап алады. Олар алған тай-жабағыларын бір жыл бордақылап екі есе бағасына өткізеді. Мысалы 300 мыңға алып кемінде 500 мыңға сатады. Міне, нағыз сауда. Және біз жылқы еті тек ел ішінде ғана сатылады деген қате пікірден арылуымыз керек. Әлемнің ең ірі мемлекеттерінің бірі Жапония жылқы етіне зәру дәл қазір. Олар біздің өнімді біздің нарықтағы бағаның екі-үш есесіне алуға дайын. Егер өнім талапқа сай экологиялық таза өнім болса, – деді Айтуған Мұқашев.

«Мұғалжар» деп құжатсыз арзан бағаға алып келген айғырлардың өзі кейде еш нәтиже бермей жатады. Себебі, селекцияда ғылыми зерттеу жоқ. Кәсіпкер Айтуған Адамқұлұлының да айтпағы осы. Жылқы асылдандыруда ең маңызды рөлді ғалымдар атқарады. Айғырды құжатымен сатып алысымен оны үйірге қосқаннан бастап жыл сайын ғалымдар тексерісінде болуы шарт. Олар айғыр қанын сараптап оның құлындарының қанша пайызы асылтұқымды болатындығын нақтылайды. Расында, айғыр неше жерден асыл болғанымен оның барлық құлыны бірдей асыл болады деу ақылға сыймайды. Бұл да бір сұрағанға тегін кеңес.

Сонымен қатар, жылқы терісі мен құйрық-жалдың, яғни, шикізаттың да іске асатын жолын атап өтті кәсіпкер. Оның айтуынша, жылқыны кәсіп еткен жиналған жұртшылықтың бірігіп әрекет қылуы маңызды. Мысалы барлық жерде бірдей жүзден жылқы айдаған байлар аз.

– Бір үйде 5 жылқы, біреуде 4, бірінде 6 бие болуы мүмкін. Сол кісілер жиналып ортаға қаржы жинап ортақ бір «мұғалжар» айғыр сатып әкеп салса. Егер олай жасаймыз десе, біз міндетті түрде қолдау білдірер едік. Мысалы, Ақтөбеде «мұғалжар» тұқымды жылқы сатушыларымен келісіп, алушы мен сатушы арасында ортақ бағаға тоқталып айғыр алсаңыздар соған біз мұрындық болайық. Ол жақта да жылқы үнемі сұранысқа ие деп айтпас едім. Арзандаған уақытында құжатымен қолға түсіруге болатыны жасырын емес. Сондықтан, жылқы өсірем, одан табыс табам десеңіз жұмылу керек. Сол сияқты тері мен жал-құйрықтың да шешімі біреу. Бір ауылда 30-40 мал сойылса араларыңыздан бір адамды таңдап, соған ауыл тұрғындары шикізатын жинап берсе, ол қалаға әкеп белгілі бір шикізат алар орынға өткізсе. Сол жерден ол тері өңдеушілердің қолына түсер еді. Әйтпесе, қала өндірістері әр ауылға барып тері алуға мүмкіндіктері жоқ қой. Тері сатудың да өз ережелері бар. Жылқы терісіне қатысты айтсақ, бақайдан жоғары кесіліп алынады. Тері кесілмеуі, тесілмеуі тиіс. Және таза болуы керек. Қазір отандық тері өңдеушілер шикізатты шетелден алуда. Бұған қарап елімізде тері жоқ па деп қаласың, – деп кәсіпкер түйіткілді сауалды түйіндегендей болды.

Бұл бастама жылқыны кәсіп қылғандардың құлағына майдай жаққаны рас. Олардың ендігі қадамы өзара кеңесіп ауылдан жауапты адам шығару ғана. Жер дауы бұл ежелден ауыр шаруаларының базынасы. Десек те Мемлекет басшысы биылғы «Әділетті Мемлекет. Біртұтас Ұлт. Берекелі Қоғам» атты Жолдауында бұл мәселенің түбегейлі шешілетін баса айтты. Кәсіпкер Айтуған Мұқашев та Президент Жолдауынан мысал келтіріп жер мәселесінің жуырда шешілетініне сендірді.

– Ендігі жерде жылқы шаруашылығының жағдайын құрылған жаңа қауымдастық шешпек. Ал, қауымдастық – мына біз және сіз, – деді сөз соңында Айтуған Адамқұлұлы.

Жансая СӘРСЕНБАЙҰЛЫ

Ortalyq.kz

Сообщение “Жылқы өсірем десеңіз, жұмылайық!” появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

Мереке Атасу кентінен үш шақырым қашықтықта, Қарауыл төбе елдімекенінде жалғасады. Бағдарламада әртістердің өнер көрсетулері, ұлттық ойындар мен жарыстар, қазақстандық және шетелдік эстрада жұлдыздарының қатысуымен гала-концерт қарастырылған. Мереке соңында отшашу атылады.

Жаңаарқалықтар мейрам ерекше есте сақталып қалуы үшін Гиннестің рекордтар кітабына ену туралы шешім қабыдаған. Ауданда халық шеберлері он мың литр қымыз дайындамақ. Ерлер мен әйелдер ұлттық киімде «Жаңаарка вальсін» орындайды және бір мезгілде 1000 бөшкеде 10 мың литр қымыз араластырады. Аспаздық жетістікті тіркеу үшін Ұлыбританиядан сарапшылар келеді.
Сондай-ақ, «Бауырсақ» және «Палау» фестивальдері барысында тегін дәмнен ауыз тиюгемүмкіндік бар.
Осы күні Сәкен Сейфуллиннің «Жыр Сұңқары» атты мәнерлеп оқу байқауының жеңімпаздары марапатталады.

Сообщение Жаңаарқада қымыз пісуден рекорд қойылмақ появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

Қолға қалам алып, ала қағазға шұқ­шиғанда «СССР-дің соңғы сұңқары» деген тақырып сұранып тұрғандай болды басында. Айныдым. Шаңырағы ортасына түскен СССР-дің соңғы космановы болады. Ал, жемін шашып жейтін Сұңқарды соң­ғы деп айтуға дәтім бармады. Тоқтар Әубәкіров СССР-дің шын мәнінде соңғы, нөмірлесек 72-ші космонавы. СССР-дің космонавтика тарихын Ю.Гагарин бастайды, Тоқтар ағамыз аяқтайды. Әлдебір тыл­сым күш, бәлкім мың өліп, мың тірілген қазақтың ұлына СССР-ді таратып, еліне тәуелсіздік таңы атып келе жатқанын Алла жеті қат көк арқылы сүйіншілеткен болар. Мұның бәрі – тарихи факті. 1991 жылы, 2 қазанда Тоқтар Әубәкіров өзі айтқандай «Адамдары күнәға батқан, экологиясы ластанған Жерді» тастап, Аллаға жақындап, тап-таза көкке самғаған. Исі түркі тұқы­мынан, мұқым мұсылман әлемінен, боса-болмаса да қазақ халқынан тұңғыш.

Әрине, Атамекеніне оралған. Данышпан Абай атасы да қазағына қанша кейіп, қайғы басып, қапаланса да бөтен жаққа кете алмаған. (Тоғызыншы қара сөзі).

«Туған жерді қия алмай,

Тентекті жеңіп, тия алмай,

Әлі отырмыз ұялмай,

Таба алмадық өңге елді».

(Абай шығармаларының 1-томы, 118-бет, Алматы, «Жазушы» баспасы, 2005 жыл).

Тоқтар ағамызға да Ресей тарапынан үлкен қызметтер, жақсы жұмыстар ұсы­нылған. Кіндік қаны тамған туған жерді, ата-баба мекенін, қазағын қимаған. «Өзге елде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» деген ұстанымы бұл енді.

Мұның бәрі кіріспе болса, әңгімеміздің әлдісі де, әрлісі де шұбаттан шығып кеткен еді. Жылда Тоқтар ағамызды туған күнімен құттықтап қайту дәстүріміз еді. Биыл да бардық. Жаңаарқаның ең тәтті қымызымен қоса, таңсық сусын ғой деп осы Қарағандыда әзірленген шұбат апар­дық. Тамсана сіміріп отырып, тартымды әңгіменің тиегін ағытты. Құлақпен есті­гендер бар шығар, бірақ мен баспа жүзінен оқымаған естеліктері екен Батырдың.

Сонымен, Әлиқисса…

Қымыз

Мысырда жусан жоқ, Ресейде қымыз жоқ. Рас қой.

Құмырсқадай қаптаған крест жорық­шыларын талай рет тас-талқанын шыға­рып, корольдерін тұтқындап, рыцарларын баудай түсірген Бейбарыс бабасы Мысырды билеп тұрғанда Қыпшақ даласының жусанын аңсаған. Тоқтар ағамыз да әс­кери сынақшы-ұшқыш болып, ұзақ уақыт елден жырақ жүргенде Сарыарқаның сары қымызын керемет сағынған екен. Елге, жерге деген сартап сағыныш қой. Бойыңды билеп, ойыңды бөліп әкетіп бара жатыр. Сөзбен кестелеп жеткізу мүмкін емес. Өз басыңнан өткізіп, алпыс екі та­мырыңдағы қаныңмен, тұла бойыңдағы жүй­ке-жұлыныңмен, кеудеңдегі жаныңмен ғана түйсінетін сұрапыл сезім.

Өткен ғасырдың 70-80-ші жылдар мұғ­дары болса керек. Мәскеудегі ВДНХ-да Қазақстанның әйтеуір бір саяси, мәдени шарасы өтіп жатады. Қазақ не әкелуші еді? Қымыз, қазы-қарта, құрт, бауырсақ.

– Таңғы сағат 7-де кезекке тұрдым, – дей­ді Тоқтар сол күндерді еске ала отырып. – Содан ес кетті, жан шықты дегенде түс ауа әзер кірдім. Буыным босап, әлім кетіп, жүруге шамам келмей қалды. Тепсем, темір үзетін кезім. Сондағы әлсіреп қалған күйіме осы күнге дейін таңқалам. Қазақтың бір жас жігіті «ағай, қымыз таусылыпты, қымыран қалды» деп ағарған әкеліп берді. Сусыным қанбады. Әл-қуа­тым таусылып, көзім қарауытып барады. Қарағандыға баруға бел будым.

Тоқаң бастығына телефон шалып, Қа­рағандыға барып келуге сұранады. Рұқсат алады. Өзі айтқандай дарылдаған төрт моторлы «ИЛ-18» ұшағымен бақандай төрт сағат ұшып, Қарағандының ескі аэропор­тына қонады ғой. Елге, жерге асығып, бір жұтым қымызға зар болып келе жатқан Тоқ­тар ағамызға «ИЛ-18» ұшағы өгіз арбадай көрінген шығар деп ойладым осы сәтте. Дыбыстан жылдам ұшатын «МИГ» пен дарылдаған «ИЛ-18»-ді салыстырып көріңіз. Айтып отырғанда жаным ашыды.

– Қарағандыға табаным тигенде таңғы мезгіл еді. Аэропорт алдындағы шағын сауда жасайтын қатар-қатар тізілген стол­дардың біріне үш литрлік банкімен ағар­ған қоя берді бір апай. Жетіп бардым. Ба­ғыма қарай қымыз екен. Басыма бір-ақ төңкердім, – дейді Тоқаң.

– Қымызы бапты, тәтті ме екен? – деп оқыс сұрақ қойсын Тоқаңа шұбат әкелген Қарағанды хайуанаттар паркінің директоры, өзі сері, өзі әнші Абылай Шуланбаев.

Ал, келіп, күлейік. Сонау Мәскеуден қы­мызды аңсап келгенде сусын ақырып тұрса да бал татиды емес пе? Сонымен, Тоқаң аэропортта аңсап келген қы­мызын мейірлене сіміреді. Маңдайдан суық тер бұрқ етті дейсің… Буын-буынына көшпенділер қаны жүгірді, тұла бойына әл кірді, жүрегіне нұр құйылды, көзі жарқырады, Сарыарқаның салқын самалына апайтөсін керді. Ең бастысы – елге, жерге деген сағынышы сая тапты. Сол бетте такси алып, Теміртаудағы анасының басына құран оқытып, апа-жездесімен, жиендерімен қауышып, сол күні Мәскеуге дарылдаған «ИЛ-18»-бен қайтадан ұшып кетеді.

Нағашы

Батырды туған күнімен құттықтап, Абы­лай әнмен тербеп, ара-арасында есте­ліктерге кезек беріп отырғанда шұбаттан тағы бір жақсы әңгіме туып кетті. Шұбат ішкен, түйе сүтіне қанған, ана сүтіне жа­рыған азаматтар тұлғалы, ірі денелі келеді деген сөзді кірістіріп жібердім.

– Оның рас. Сегіз қыздан кейінгі жалғыз ұлы – мені шешем Қамия 6 жасқа дейін ана сүтінен айырмапты. Түйе сүтін де бер­­ген екен. Әкем де жай адам емес. Те­мірді сазбалшықтай илейтін ұста. Дегенмен, нағашыларым мүлде алып денелі болса керек. Атқа мінгенде аяқтары жерге тиетіндей тұлғалы, бойшаң, апайтөс, қарулы екен. «Үйдің жақсысы – ағашынан, баланың жақсысы – нағашысынан» деген сөз бар ғой,– деп Батыр жайдарылана жымиып алып, біз бұрын ести қоймаған нағашы жұрты туралы әңгімені сабақтап кетті.

Сегіз қыздан кейін Тоқтардың алдында Қайриден деген ұл туады. Шекесі тор­сықтай, жанары жайнаған ерекше нә­­рестеге көрші әйелдің көзі тиіп, ерте ше­тінеп кетеді. Зарығып көрген ұлдан айырылған анасы қатты қапаланып, қай­ғырып жылай береді екен. Содан анасы түс көреді. Түсінде ақ шапанды, ақсақалды қария: «Қызым, жылама. Мә, мынаны ал деп қос қолына бір нәрсе ұстатып, осы сендердің ғажап жалғастарың болады», деп аян беріп, ғайып болады. Анасы түсінде қос алақанын ашса, аппақ көбелек қонып отыр екен. Ұшып кетпесін деп ала­қанын жылдам жауып, жүрек тұсына баса бергенде оянып кетеді. Содан жылауын қояды. Өмірге оныншы болып арыстай Тоқтар келеді. Атының Тоқтар қойылуы содан.

Ырымшыл қазақ тағы көз тиіп жүрмесін деп нәресте Тоқтарды 40 кемпірдің астынан өткізіп, 40 кемпір әкелген 40 құрақ шүберектен иткөйлек тігіп кигізеді. Сонда анасы 41-де, әкесі 49-да екен. Көлденең кеселден әкесі Тоқтардың 7 айлығында өмір­ден озады. Көз жұмар алдында төсек тартып жатқан әкесіне Тоқтар еңбектеп барған екен. Хал үстіндегі қайран әкесі «ұлымның еңбектегенін көрдім, арманым жоқ» деп Тоқтардың бетінен сүйіп, үзіліп кетіпті.

Абылайдың ән салғанына, ептеп домбыра шерткенімізге разыланып отырды Тоқаң.

– Домбыра тартқым-ақ келеді жасымнан. Бірақ, қонбады. Әкем Әубәкір жай ұста ғана емес, тәп-тәуір күйші де болған екен, – деп Батыр әңгіме ауанын басқа тарапқа қарай – нағашы жұртына аударды.

– Реактивті двигательдің даусынан бәрін айыратын Сізге домбыра тарта алмау әбес емес қой,– деп жатырмыз.

Батыр Болатқожаның (Қаракесек) Құ­дайберлі бұтағынан тарайтын ұрпақ. Өзі­нің айтуына қарағанда ерте заманда жер тарлық етіп, Балқантау, Едірейден Құ­дайберлі бабасы осы Қоянды өңіріне, оның ішінде Қарқаралының қазіргі Ақ­жол селолық округінің жеріне көшеді. Қара­кесектің Шоры қоныс берсе керек. Жер Қаржас атамыздың ұрпақтарымен шекаралас. Содан, өзі күйші, өзі сері Әубәкір сол елге жігіт-желеңдермен қыдырып бармай ма?! Ойын-сауық қызып, ән мен күй шалқиды. Сонда Еңсебай деген байдың бес ұлдан кейінгі алақанға салып, аялап отырған жалғыз Қамия деген қызына Әубәкірдің көңілі құлайды. Қыз атастырылып қойған екен. Әкесінің тамырын басып көреді. Ата-баба дәстүрін қалай бұзсын. Әубәкірдің салы суға кетеді.

Тоқаң бұл әңгімелерді нағашы жұртына барғанда, анасының 100 жылдығына ас бергенде естиді үлкендерден.

Содан ертеңіне Еңсебай Әубәкірді шақыртып, әкең Оңғарбай қызыма құда түс­сін дейді. Бәрі аң-таң. Әсіресе қыз жағы.

– Түнде түсімде «қызыңды Оңғар­байдың ұлы Әубәкірге ұзат. Қазақтың маң­дайына бітетін, халқының атын шығаратын ұл туады» деп ақ сақалды, ақ шапанды абыз қария аян берді. Алып қойған қалың малын еселеп қайтарыңдар. Қызымды Әубәкірге қосамын, – деп Еңсебай кесімді сөзін бір-ақ айтады.

Ата сөзі атқан оқ емес пе? Айтылды – бітті. Оңғарбай берген қалыңмалды Еңсебай бүкіл ауылға ырымдап таратып береді.

– Анам Қамия ерке өскен жалғыз қыз. Бірбеткей өжет мінезі тағы бар. Басында көне қоймапты. Бірақ, әкесінен аса алмапты, – деп Батыр әдемі бір жымиып алды.

Қаржас атамыздың Тоқтардай ұлға нағашы болуы заңды құбылыс сияқты өз ойымша. Шоқандай, Сәкендей Алаш арыс­тарының аналары осы Қаржас баба­мыздың қыздары.

Таратып көрейін. (Көмектескен журналист Аман Жанғожин). Қаржас – Бегім – Сатылған – Таңат – Қожамберді – Томаш – Шобай – Суат – Еңсебай. Еңсебай Батырдың анасы Қамияның әкесі біз әңгімелеген. Бәрі бай-бағылан, батыр болған дейді. Жылқысын санамайды екен. Үлкен сай қыл құйрыққа толса, малым түгел дейтін, Тобықтының Өскенбайымен, Құнанбайымен иық тірескен дейді Тоқ­тардың нағашылары. Бұл енді, басқа та­раптағы әңгіме.

Намыс

Тоқтар ағамыз өте қарапайым. Бұл енді Батырға елінің берген бағасы. Мен айтпасам да, жазбасам да белгілі. Тоқаң ұлтқа бөлінбейді. Соның дәлелі – орыс халқына разылығын айтып отырады. Негізі, халық пен халықтың айырмашылығы шамалы. Көзі көк, шашы сары болар. Бәрі – Алланың пенделері. Ал, би болып, бишік ұстағандар басқа. Соның бірі – Михаил Сергеевич Горбачев. СССР-дің Президенті, КПСС-тің Бас секретары. Шыңғыс хан болмаса да, Шығыс империясының патшасы. Ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс. Тоқтар ағамыз Кремльдің Георгиев залында қасқайып тұрып, сол Горбачевті қазықтай қағып, жерге тығып жібергенін білмейді екенбіз.

СССР Тоқтарға неге қарыз? Таратып берейін. СССР-дің 34 космонавы екі рет ғарышқа ұшқан екен. Ұшқан сайын Совет Одағының Батыры атағы беріліпті. Яғни, екі мәрте Батыр. Тек космонавт Г.Береговой ғана Ұлы Отан соғысында Батыр атағын алып, космонавт болғанда екінші мәрте Алтын Жұлдыз тағады омырауына. Тоқтар ағамыз да ғарышқа ұшпай тұрып Совет Одағының Батыры болған. Горбачев осы дәстүрді, рәсімді бұзып, Т.Әубәкіровке СССР-дің ең соңғы Октябрь Революциясы орденін берген. Қазаққа Совет Одағының Батыры атағын қимаған. Батыр өзі үшін емес, қазағы үшін намыстанған сонда.

Ақиқатында Тоқтар ағамыз СССР-ге қа­рыз емес еді.

Қазір әлемде теңдесі жоқ «МИГ» ис­тре­­бительдерінің бәрін шыбын жанын шү­­берекке түйіп жүріп, сынақтан өткізіп берген. Өзім осы Қарағанды аэродромында Семейден он минутта ұшып келгенін кө­ріп таңқалған «МИГ-31» истребителін То­қаң сынақтан өткізіп, аспанда жанармай құйғызып, қазақша айтқанда майлап, сайлап, мәпелеп СССР-ге тапсырған.

Басқасын айтпағанда «МИГ-25» истре­бителін Қиыр Шығыста Беленков деген Жапонияға қондырып, Америкаға ұшақтың бүкіл құпиясын сатып жібергенде СССР-дің әскери әлеуетін тағы Тоқаң әуелеткен. 1979 жылы. «МИГ-25»-тің басқа түрін қа­зақ сынақтан өткізіп берген. Америка тағы қапы қалған. Батыр атағына сол кезде ұсынылған екен. Тоқаң өзінен жасы үлкен полковник шенді орыс ағаларына жолын берген. Мәрттік пе? Мәрттік!

Америкада әлемде теңдесі жоқ он ұшқыштың аты-жөні жазылған тақтада Т.Әу­бәкіровтің аты үшінші болып тұр. Мұнан артық не керек? Қазақ бөркін ас­панға ататын-ақ оқиға ғой. Мұқым мұ­сылман әлемінде тұңғыш деген сөз қол­данғам басында Тоқаң туралы. Сол мұ­сылмандар шын мәнінде біздің Тоқаңды Пайғамбар демейтін шығар, бірақ пір тұ­тады екен. Тәжік-ауған шекарасындағы бізге беймәлім бір шаруаға Тоқаң барады. Тікұшақпен сапарлаған. Ауғаны бар, тәжігі бар, содыры, сойқаны бар – эфирге «Аспанда Т.Әубәкіров ұшып жүр, атыс-шабысты доғарыңдар» деген бұйрық жіберіпті. Тоқтар ағамызды тәу еткен ғой. Тоқаң елге оралғанша мамыражай бейбіт заман орнапты сол жерде. Сол елдің патшасы Тоқаңа таң қалыпты. Айтпаса да белгілі ғой әр жағы.

Тоқтар ағамыз СССР-дің өзіне, қазаққа қарыз екенін айтпайды. Өйткені, ол – бөлек жаратылған жан. Желтоқсандағы намысы аяққа тапталған мұқым қазақтың тот басып, мұқалуға айналған алдаспанын қайрап алып, аямай сілтеген. Мұхтар Мағауин ағасы сияқты. СССР деген империя әлі тұрған ол кезде. Кремльдің награда тапсыратын Георгиев залындағы сөзін қазақшаға аудармай-ақ түпнұсқасында оқыңыздар. (Қазір орысша білмейтін қазақ жоқ шығар).

– Тот, кто не кормит свою армию, тот преклонен кормить чужую армию. Михаил Сергеевич, Вы ведете страну на гибель – депті Батыр.

Тоқаңның жанында СССР-дің Қорғаныс министрі, Маршал Шапошников тұрған екен. «Ну, Аубакиров» дегеннен аса алмапты. М.Горбачев подноспен әкелген шампанды ішпей (бүгінгі күнге дейінгі дәстүрлері осындай) табанын жалтыратыпты. Бұл енді, Тоқтар Батырдың ғана қолынан келетін шаруа.

Батыр бізді шығарып салды.

– Әй, бауырларым, қазақта «Қоянды қамыс өлтіреді, ерді намыс өлтіреді» деген керемет сөз бар. Қазір қоян қамысқа тығылып аман қалады, ер намысын ұмы­тып аман қалады ғой, – деді.

Не айтарымды білмедім.

Мағауия СЕМБАЙ

Сообщение СССР-Тоқтарға қарыз появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.