Жаңа Конституция: құқықтарға, диалогқа және тиімділікке баса назар аудару
2026 жылдың басында елімізде Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасы белсенді талқылануда. Құжат кең қоғамдық талқылау туғызып, сарапшылар арасында да, әлеуметтік желілерде де пікірталас тақырыбына айналды. Ұсынылған өзгерістер негізгі мемлекеттік институттарға, азаматтардың құқықтарына және қоғамдық қатысу тетіктеріне әсер етеді.
Маңызды ұсыныстардың бірі – “Қазақстанның Халық Кеңесі” бекітілуі. Қоғамның түрлі салалары өкілдерінің қатысуымен бұл консультативтік орган маңызды мемлекеттік шешімдерді талқылау үшін қосымша алаң болады және билік пен азаматтар арасындағы диалогты күшейтеді деп болжанады.
Жоба сонымен қатар бір палаталы парламент – Құрылтайға көшуді, сондай-ақ Вице-президент институтын енгізуді көздейді. Бұл өзгерістер Мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігі мен ашықтығын арттыруға бағытталған.
Қос азаматтық мәселесіне ерекше назар аударылды. Оны конституциялық деңгейде тыйым салуды бекіту ұсынылады, бұл әзірлеушілердің пікірінше, құқықтық сенімділік пен мемлекеттік қауіпсіздікті нығайтуға ықпал етуі керек.
Өзгерістердің маңызды блогы адамның құқықтары мен бостандықтарына қатысты. Жобада кінәсіздік презумпциясы, “Миранда ережесі” қағидаттары, сондай-ақ зияткерлік меншікті қорғаудың қосымша кепілдіктері бекітілген. Бұл құқықтық мемлекетті нығайтуға және инновациялық дамуды қолдауға деген ұмтылысты көрсетеді.
Заң сақталған кезде ашық және сындарлы қоғамдық диалогты дамытуға баса назар аудара отырып, сөз бостандығы мен жиналыстарға қатысты ережелер қарастырылған.
Сондай-ақ, білім беру принциптері нақтыланады: бастауыш және орта білім берудің міндеттілігі бекітіледі, білім беру жүйесінің зайырлы сипаты расталады.
Жобада Денсаулық сақтау мәселелеріне ерекше назар аударылды. 32-бап азаматтардың денсаулығын қорғауға құқығын бекітеді және оны іске асыру тетіктерін айқындайды.
Мемлекеттік кепілдіктер шеңберінде тегін көмекті, сондай-ақ заңда көзделген тәртіппен ақылы медициналық қызметтерді қоса алғанда, заңнамада белгіленген көлемде медициналық көмек алу құқығы сақталады. Өзгерістер қолданыстағы әлеуметтік кепілдіктерді нақтылауға және нығайтуға бағытталған.
Жоба сонымен қатар денсаулық сақтау жүйесін бюджеттен тыс қаражат есебінен қаржыландыру көздерін кеңейтуді көздейді, бұл оның тұрақтылығы мен медициналық көмектің қолжетімділігін арттыруы тиіс.
Азаматтардың денсаулығын қорғау туралы ережелер қосымша бекітіледі: денсаулықты сақтау мақсатында діни ұйымдардың қызметін шектеу мүмкіндігі көзделеді, сондай-ақ сөз бостандығы мен ақпарат тарату халықтың денсаулығына зиян тигізбеуі тиіс. Конституциялық Соттың өкілеттіктері де кеңеюде, бұл азаматтарды құқықтық қорғау деңгейін және нормативтік актілерді сараптау сапасын арттыруға тиіс.
Осылайша, жаңа Конституцияның жобасы мемлекеттік институттарды дамытуға, құқықтық кепілдіктерді нығайтуға және қоғамның ел өміріне қатысуын кеңейтуге бағытталған. Жаңа Конституция бойынша шешімдерді ел азаматтары жалпыұлттық референдумда қабылдайды, сондықтан әрбір қазақстандық өз көзқарасын нақты білдіріп, референдумға белсенді қатысуы тиіс.
Юрий ЗАЛЫГИН,
Қарағанды облысының санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаментінің басшысы
