Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев биылғы Ұлттық Құрылтай отырысында ерекше қажеттілігі бар балаларға қолдау көрсету мәселесіне айрықша тоқталды. «Қазақстанда ерекше қажеттілігі бар әрбір баланың толыққанды білім алуға мүмкіндігі болуы керек. Бұл – өте маңызды мәселе. Сондықтан, жыл соңына дейін осындай балаларға жан-жақты қолдау көрсету ісін реттейтін жаңа заң әзірлеу керек», – деді. Осы орайда 2 сәуір – Дүниежүзілік аутизм туралы ақпарат тарату күніне орай Қарағандыдағы «Aqylsana» қоғамдық қорының «Balpan» түзету-дамыту орталығында облыстық мәслихаттың төрағасы Нұркен Кобжановтың қатысуымен өткен ауқымды дөңгелек үстелге ерекше қажеттілігі бар балалардың тағдырына бейжай қарамайтын мамандар, облыстық мәслихат депутаттары, салалық басқармалар өкілдері мен ата-аналар жиналды. Дөңгелек үстелде аутизм диогнозы бар балаларды қолдау мәселесі кеңінен талқыланып, нақты шешімдерге бастайтын маңызды ұсыныстар айтылды.
Көпсалалы қолдау – уақыт талабы
«Ерекше қажеттілігі бар балаларды мультидисциплинарлық сүйемелдеуде мемлекеттік қолдаудың рөлі» тақырыбында өткен шараның басты мақсаты мұндай балаларға көрсетілетін көмектің тиімділігін арттырудағы мемлекеттік қолдаудың маңызын жан-жақты талқылау және осы бағытта жүйелі ұсыныстар әзірлеу болды.
Бірқатар сала мамандарының басын қосқан отырысты «Aqylsana» қоғамдық қорының құрылтайшысы, «Balpan» орталығының директоры Маржан Тұрлыбекова ашты.
– Өзім де – ерекше баланың анасымын. Сондықтан, әр ата-ананың жанын жақсы түсінемін. «Balpan» орталығы 2022 жылдың 16 сәуірінде ашылды. Мұнда педагогикалық-психологиялық қолдау көрсетіледі. Яғни, дефектолог, логопед, психолог мамандар балаларға көмек береді. Сонымен қатар, массаж, кинезотерапия, емдік дене шынықтыру, невролог және реабилитолог дәрігерлер де қызмет көрсетуде. Орталығымызда мемлекеттік тапсырыс бойынша 2024 жылы 150 баланы, 2025 жылы 100 баланы көмекпен қамтамасыз еттік. Бұл – ата-аналар үшін үлкен қолдау. Өйткені, мұндай балаларды тәрбиелеп отырған отбасыға ай сайын қаржылай салмақ түседі. Сондықтан, мемлекет қолдауы – аса маңызды, – деп атап өтті Маржан Борисқызы.
Дерекке сүйенсек, қазір орталықтың штатында 51 қызметкер жұмыс істейді. Олардың қатарында педагогикалық, медициналық құрам және құжаттамалық жұмыстарды реттейтін әкімшілік блок бар.
Одан бөлек, орталық Е.Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетімен 3 жылдан астам уақыт бойы бірлесе жұмыс істеп келеді. Әзірге үш филиал ашылған. Іс-тәжірибеден өтуші студенттерге жұмысқа орналасуға да мүмкіндік қарастырылған. Сондай-ақ, мамандардың біліктілігін арттыруға ерекше көңіл бөлінеді. Олар орталық есебінен Мәскеудегі Юлия Эрц мектебінде (ABA-терапия бойынша) және Алматы, Астана қалаларында логопедия мен дефектология бағыттары бойынша білімін толықтырады.
Былтыр орталық базасында Қарағанды медицина университетінің неврология, реабилитология және психиатрия кафедрасы ашылған. Көптеген студент-реабилитологтар мен неврологтар осында тәжірибеден өтіп, болашақта осы салада қызмет етуге мүмкіндік алуда.
Дерекке сүйенсек, облыста мұндай бірнеше орталық бар. Десе де, қажеттіліктің әлі де азаймай отырғанын айтады мамандар. Бұл ерекше қажеттілігі бар балалардың да азаймай отырғанын аңғартса керек.
Орталық директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары Сабина Нұрланова да өз кезегінде орталық жұмысының жүйесімен егжей-тегжейлі таныстырып, қол жеткізген жетістіктерімен бөлісіп, мемлекет тарапынан көрсетіліп жатқан қолдауға алғыс айтты. Ал, жас мамандар өздеріне жасалып жатқан қамқорлықты тілге тиек етіп, кәсіби даму мүмкіндіктеріне тоқталды. Орталық басшылығына ризашылық білдірді.
– Е.Бөкетов атындағы Ұлттық зерттеу университетінің арнайы педогогика мамандығы бойынша III курс студентімін. Осы орталықта бір жылдан астам уақыт бойы жұмыс істеп келемін. Жұмысқа келуім кездейсоқ емес. Екінші курста тәжірибеден өтіп жүргенде менің көмегіме мұқтаж балаларды көріп, жүрегім ауырды. Бізге күнделікті жұмыс болса да, әр ерекше балаға көрсетілген көмек оның өмірін жақсартуға себеп болуы мүмкін. Осыны түйсініп, баланың жігерін жанитын әр мүмкіндікті дұрыс пайдаланып, еліме қызмет етуге бел будым. Басшылықтың қолдауы арқылы Польшада біліктігімді арттырып, түрлі семинарларға қатыстым. Әр баланың жүрегіне жол тауып, жұмысымды адал атқарып, кәсіби маман болғым келеді, – деп толғанды жас маман Фатима Нұрланқызы.
Мемлекеттік қолдау және нақты қадамдар
Жиын барысында мемлекеттік қолдаудың қазіргі жағдайы, заңнамалық база және оның тиімділігі кеңінен сөз болды. Қатысушылар медициналық, білім беру және әлеуметтік қорғау жүйелері арасындағы өзара байланыстың маңыздылығын ерекше атап өтті. Облыстық мәслихатының төрағасы Нұркен Кобжанов бұл бағыттағы мемлекеттік саясаттың маңыздылығы мен атқарылып жатқан жұмыстарға тоқталды.
– Атаулы күн аясында аутизм диогнозы бар балаларды көпсалалы сүйемелдеуді қамтамасыз етудегі мемлекеттік қолдаудың маңызы қоғамымыздың даму деңгейін, әрбір баланың толыққанды өмір сүруіне жағдай жасауға қаншалықты дайын екенімізді көрсетеді. Мемлекет бұл бағытта нақты қадамдар жасауда. Ерекше қажеттілігі бар балаларға медициналық, білім беру және әлеуметтік көмек көрсету мәселелерін реттейтін заңдар қабылданды. Аутизмді неғұрлым ерте анықтау және уақытылы қолдау бағдарламалары жүзеге асырылуда, инклюзивті білім беру кеңейтіліп, отбасыларды қолдау шаралары енгізілуде. Сонымен қатар, денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қорғау салалары арасындағы өзара іс-қимылды жетілдіру бойынша заңнаманы дамыту жұмыстары жүргізілуде. Бұл – балалар мен олардың отбасыларына көмек көрсетудің тиімді жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Басқосу мемлекет, сарапшылар қауымы және азаматтық сектордың күш-жігерін біріктіріп, келісілген шешімдер қабылдауға ықпал ететін тиімді алаң екенін атап өту керек. Ерекше қажеттілігі бар балаларға көрсетілетін көмектің сапасы мен қолжетімділігін арттыруға бағытталған нақты ұсыныстар әзірлеу аса маңызды, – деді Нұркен Сайфиддинұлы.
Өзекті мәселелер мен шешу жолдары
Сонымен бірге, дөңгелек үстелде бірқатар маңызды бағыттар талқыланды. Атап айтсақ, мемлекеттік қолдау тетіктері, қызметтерді қаржыландыру жолдары (мемлекеттік тапсырыс, ваучерлік жүйе, жан басына қаржыландыру) және саладағы олқылықтар мен қажеттіліктер де сарапталды.
Қатысушылар көпсалалы командалық жұмыстың тиімді моделдерін қарастырып, дәрігер, педагог, психолог және мінез-құлықты қалыпқа келтіретін мамандарының бірлесе әрекет етуінің маңыздылығын айтты. Одан бөлек, ведомствоаралық кедергілер мен оларды еңсеру жолдары ұсынылды.
Уақытылы диагностика мәселесі де назардан тыс қалмады. Мамандар баланың диогнозын ерте жастан анықтап, дер кезінде бағыттаудың болашақтағы дамуына тікелей әсер ететінін жеткізді. Осыған байланысты бірыңғай бағыт жүйесін қалыптастыру қажеттілігі айтылды.
– Соңғы жылдары елімізде осы диагнозбен ауыратын бала саны өсуде. Мамандар нақты көрсеткіштер диагностиканың жеткіліксіздігіне байланысты бұдан да жоғары болуы мүмкін екенін айтады. Басты салмақ ата-анаға түсуде. Олар жыл сайын диагностика, емдеу, білім беру және әлеуметтік бейімделу мәселелерімен бетпе-бет келеді. Білікті кадрлардың тапшылығы, инфрақұрылым дамуының жеткіліксіздігі, баланы дамудың барлық кезеңінде сүйемелдеудің бірыңғай жүйесінің жоқтығын көріп отырмыз.
Сол себепті, ерекше қажеттілігі бар балаларды сүйемелдеуге арналған өңірлік бағдарлама мен үйлестіруші орталықтың моделін әзірлеу керек. Әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау, білім беру және спорт салаларындағы мемлекеттік органдардың ведомствоаралық өзара іс-қимылын күшейтіп, қызмет сапасын арттыру үшін пилоттық мультидисциплинарлық орталық (хаб) құру және балаларды есепке алу және сүйемелдеу бойынша цифрлық платформаны енгізу керек, – деді бюджет және жергілікті басқару мен өзін-өзі басқаруды дамыту жөніндегі тұрақты комиссияның төрағасы, облыстық мәслихаттың депутаты Қадиша Оспанова.
Коррекциялық-дамытушы көмектің сапасын арттыру – тағы бір өзекті мәселе. Ғылыми негізделген әдістерді (ABA-терапия, логопедия, дефектология, сенсорлық интеграция) енгізу, бірыңғай стандарттар әзірлеу және қызмет сапасын бақылау қажеттілігі кеңінен талқыланды.
Қазақстан Халық партиясы облыстық филиалының төрағасы Халел Мақсұтов аутизм мәселесін бірлесе отырып, жеңуге болатынын айрықша атап өтті.
– Жақында отандық «Ерекше» фильмін көрдім. Онда балаға ата-ананың қамқорлығының айрықша екенін алға тартады. Бас кейіпкер – жас бала. Анасынан сал болып туған. Жоғары оқу орнын үздік аяқтап, шет елге жұмысқа кеткелі тұрған туған апасы бауырын қимай, қасында қалады. Күні бойы қасында жүріп, бар мейірін төгіп, аяққа тұрғызады. Кейін әлгі бала аяққа тұрып, мемлекеттің қолдауымен өзі сүйген спорттан чемпион атанып, өзін тастап кеткен әкесіне рухының биік екенін дәлелдейді. Нарық заманы қанша қысса да, осындай жанашырлық, бауырмалдық, бірлік бізге де керек. Жас маман Фатиманың бойынан осыны көріп қуанып отырмын, – деді Халел Мақсұтов.
Сондай-ақ, ата-аналардың рөлі ерекше атап өтілді. Баланың дамуы мен әлеуметтенуінде отбасының қатысуы шешуші фактор екені айтылып, ата-аналарға психологиялық және моральдық тұрғыда кеңес беру көмегін кеңейту ұсынылды. Одан бөлек, аутизмі бар балаларды тексеруден өткізерде, тіркеуге қоярдағы құжат жинау жұмысын жеңілдету жөнінде ашық пікірлер айтылды. Өйткені, бұл ата-аналарға үлкен салмақ түсіреді.
Кадр мәселесі және инфрақұрылым
Жиында кадр тапшылығы мәселесі де көтерілді. Білікті мамандарды даярлау, қайта даярлау және өңірлерде қызмет көрсететін орталықтарды дамыту қажеттілігі ерекше аталды. Сонымен қатар, жеке сектордың рөлі мен оны мемлекеттік деңгейде қолдау тетіктері талқыланды.
Бұл ретте жеке коррекциялық орталықтарды қаржыландыру, олардың қызмет сапасын бақылау және мемлекеттік-жекеменшік әріптестікті дамыту мәселелері өзекті бағыттардың бірі ретінде қарастырылды.
– Бұрын бұл туралы айтуға қорқатынбыз. Соңғы 20 жылда ел тұрғындары «аутизм» деген сөзді айтып үйренді. Өйткені, осы мәселемен бетпе-бет келген отбасылар көп, мектеп, дәрігер, қайырымдылық қорлары мен ұйымдар да көбейді. Бұл – көпфакторлы ауру. Генетика, экология, ата-ананың жасы. Нақты бір балада аутизмнің дамуына не себеп болғанын ешкім кесіп айта алмайды. 2008 жылы елімізде аутизм спектрінің бұзылуы диагнозымен небәрі 37 бала тіркелсе, бүгінде бұл көрсеткіш 12 000-нан асады. Және бұл нақты емес.
Бұл мәселе медициналық, әлеуметтік, білім беру және экономикалық сипатқа ие. Мемлекет мұндай балаларға үлкен көңіл бөлуде. Бұрын мұндай балаларды қоғамнан оқшаулауға тырысып, психиатриялық ауруханаларда емдейтін. Бүгінде ашық айтамыз. Аутизмнің жеңіл және ауыр формасы бар. Олар білім беруде, әлеуметтендіруде және ата-аналармен жұмыс істеуде түрлі тәсілдерді қажет етеді, – дейді Қарағанды медицина университетінің ректоры Бақыт Көшерова.
Бақыт Нұрғалиқызының айтуынша, мұндай орталықтар Қарағанды медицина университеті психиатрия, неврология және реабилитология кафедралары үшін клиникалық база болып есептеледі. Қазір оқу орнында 40 невролог, 22 психиатр және 22 реабилитолог білім алып жатыр. Биыл 20 невролог пен 10 психиатр оқуын аяқтайды. Жалпы тәжірибелік дәрігерлерді де оқыту жоспарда. Өйткені, олар – мәселені ерте жастан (3 жасқа дейін) анықтайтын алғашқы буын. Сондай-ақ, ата-аналарға эмоционалдық тығырықтан шығуға көмектесу үшін оларға арналған біліктілікті арттыру курстарын өткізуді де көздеп отыр.
Өз кезегінде ата-аналар да сөз алып, мемлекеттік тапсырыс бойынша орталықты қолдап отырған Үкіметке алғысын жеткізді. Сонымен қатар, орталық жұмысын өте жақсы бағалап, балалардың түзеліп, қатарға қосылып жатқанын алға тартты. Тіпті, көзіне жас алып, баласының осында келіп ем алғаннан кейін алғашқы сөзін естігенін айтқанда толқымаған адам қалмады. Емделген балалардың ел қатары балабақшаға барып жүргені де айрықша атап айтылды. Басқа жаққа барғысы келмесе де, ерекше балалар осында асығып тұрады екен. Әсіресе, аналар жұмыс істемей бар уақытын балаға арнайтынын, айына толық курсқа 200 мыңдай қаржы кететінін айтып, мемлекеттік қолдауды тоқтатпауды өтінді.
– Бұл шара ата-аналарға ғана емес, жалпы халыққа аутизмі бар балалар туралы ақпаратты жеткізу үшін маңызды. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, 1 қаңтардағы жағдай бойынша елімізде 12 000-нан астам аутизмі бар бала тіркелген. Облыс бойынша бүгінгі таңда бұл көрсеткіш – 527 бала. Өкінішке қарай, апта сайын осындай балалар санының артып жатқанын көріп отырмыз. Біз аутизм белгілерін өте ерте жастан байқаймыз. «Одан ары ананы қайда жіберу керек?», «Оған қалай көмек көрсету керек?» деген сұрақтар туындайды. Себебі, аутизм спектрінің бұзылуы басқа да көптеген аурулармен қатар жүреді. Сондықтан, диагностика мен коррекциялық жұмыстардың маңызы зор, – деп толықтырды облыстың штаттан тыс бас балалар психиатры Ирина Брико.
Дөңгелек үстелде, ғалым, педогогика бағытында PhD докторы Айнагуль Рымханова және басқа да ведомства өкілдері мен мамандар өз пікірі мен ұсынысын ортаға салды.
Облыстық мәслихаттың төрағасы Нұркен Кобжанов өз кезегінде барлық пікірді мұқият тыңдап, ұсыныстарды қойын дәптеріне түртіп алғанын айтты.
– Бұл – өте өзекті мәселе. Бірақ, барлық жауапкершілікті мемлекеттің мойнына жүктеп қоюға болмайды. Ата-аналардың, орталық мамандарының белсенділігін көріп отырмын. Салалық ведомствалар да үлес қосуда. Осы белсенділіктен таймай, бірлесе жұмыс атқарайық. Өйткені, балалар – болашағымыз. Көп жұмыс атқарылды. Әлі де атқарыла бермек. Қалааралық инватакси қызметін реттеу, осындай орталық санын көбейту, құжат жинауды жеңілдету, маман тапшылығы шешіп, мемлекеттік тапсырысты үзбеу сынды бірқатар мәселе тұр. Жұмыла жұмыс істесек, алынбайтын қамал жоқ. Алдағы күннен үміт мол, – деп қорытындылады Нұркен Сайфиддинұлы.
Сөз соңы
Ең бастысы – ерекше балалар қоғам назарынан қалтарыста қалмауы тиіс. Оларға сапалы білім, медициналық және әлеуметтік көмек көрсету – мемлекеттің ғана емес, тұтас қоғамның ортақ міндеті. Мұндай кездесулер осы бағыттағы жүйелі жұмыстың бастамасы болары анық.
Бұл дөңгелек үстел аутизмі бар балаларға қолдау көрсету жүйесін жетілдіруге бағытталған маңызды алаң болды. Жиын барысында айтылған ұсыныстар мен пікірлер болашақта нақты іс-шараларға ұласатынынан үміттіміз.
Жәлел ШАЛҚАР,
«Ortalyq Qazaqstan»
