Архив ашқан ақиқат
Әлихан Бөкейхан туралы сирек айтылатын деректерге көз жүгірткенімізде оның ғазиз ғұмыры мен қалтқысыз қызметі туралы көптеген еңбектер жазылғанымен, соңғы жылдары жарыққа шыққан архив материалдары ұлт көсемінің бұрын көп айтылмаған қырларын да көрсетіп отыр.
Туған жылы туралы талас
Көпшілік деректерде Әлихан Бөкейханның туған жылы 1866 деп көрсетіледі. Алайда, кейбір зерттеушілер оның 1870 жылы туғанын алға тартады. 1917 жылғы съездерге байланысты анкеталық құжаттарда ол өзінің жасын 48 деп көрсеткені белгілі. Бұл мәліметтерді Омбы техникалық училищесі мен Санкт-Петербордағы орман институтының архив құжаттары да жанама түрде растайды. Қазіргі зерттеушілер арасында бұл мәселе әлі де талқыланып келеді.
Есім-сойының тарихи мәні
Жастық шағында оның ресми фамилиясы Нұрмұхамедов болған. Кейін ол өз еркімен Бөкейханов деген фамилияны қабылдайды. Тұспалды таңдау тегін емес еді. Ол орта жүздің соңғы сайланған хандарының бірі Бөкей хан әулетінің ұрпағы болатын. Осылайша Әлихан өз тегіндегі мемлекеттік дәстүрді символдық тұрғыда жаңғыртуды көздегені анықталды.
Самара кезеңі және қоғамдық қызмет
ХХ ғасыр басында Әлихан біраз уақыт Самарада тұрған. Сол жылдары ол экономикалық қызметпен айналысып, банкте бағалаушы болып жұмыс істегені айтылады. Сонымен қатар, ол қазақ қоғамындағы ағартушылық бастамаларды қолдап, ұлттық баспасөздің дамуына да жан-жақты көмектесті. Оның қолдауымен 1913 жылы жарық көрген «Қазақ» газеті қазақтың қоғамдық-саяси ойының орталығына айналды. Газеттің редакторы ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы болды.
Уақытша үкімет комиссары
1917 жылғы Ақпан революциясы Ресей империясының саяси жүйесін түбегейлі өзгертті. Осы кезеңде құрылған Ресейдің Уақытша үкіметі Әлихан Бөкейханды Торғай облысының комиссары етіп тағайындады. Бұл қызмет сол уақыттағы мұсылман халықтары өкілдерінің арасындағы ең жоғары әкімшілік лауазымдардың бірі болатын.
Түрмедегі «сабақ»
Саяси күрес жолы оңай болмағаны белгілі. 1908 жылы ол патша билігіне қарсы шыққан либералдық қозғалыстармен байланысы үшін қысқа мерзімге түрмеге қамалды. Сол кезеңде Әлихан абақтыда отырған жас қазақ зиялыларымен пікір алмасып, тарих, саясат және экономика жөнінде әңгімелер өткізгені туралы естеліктер сақталған. Кейін бұл жастардың арасында Әлімхан Ермеков пен Халел Ғаббасов сияқты Алаш қозғалысының белсенді өкілдері де болды.
Отбасы және жеке өмірі
Әлихан Бөкейханның жары – орыс қызы Елена Севостьянова. Ол 1918 жылы Семейде ауыр дерттен қайтыс болған. Ұлы Оқытай Бөкейханов (Сергей) кейін ғылым жолын таңдап, геология саласында еңбек еткен.
Әртарапты (көпқырлы) тұлға
Замандастарының айтуынша, Әлихан бірнеше тілді еркін меңгерген. Экономика, тарих, этнография салаларында зерттеулер жазған. Ол, сондай-ақ, атақты Брокгауз бен Ефронның энциклопедиялық сөздігіне автор ретінде қатысқан.
Ұлт тарихындағы орны
Әлихан Бөкейхан – қазақтың ұлттық мемлекеттілігі идеясының ХХ ғасырдағы басты сәулетшілерінің бірі. Оның саяси қызметі мен ағартушылық еңбегі қазақ қоғамын жаңғыртуға бағытталды. Бүгінгі күні архив деректерінің ашылуы оның өмірі мен қызметін жаңа қырынан танып-білуге мүмкіндік беріп отыр.
Ұлт көсемінің мұрасы – тәуелсіз Қазақстан тарихының маңызды бөлігі. Оның идеялары елдің саяси мәдениеті мен ұлттық санасының қалыптасуына зор ықпал етті.
Ерқанат КЕҢЕСБЕКҰЛЫ,
«Ortalyq Qazaqstan»
