Мұхтар Мағауин!

Ұлы Абайдың рухын бойына сіңіріп, Мұхаңа (Әуезов) мұрагер, Ілиясқа (Есенберлин) ізбасар, бұрын Бұқар жыраудан басталады деп келген ұлт әдебиетін ары қарай үш ғасырға жылжытқан Алаш әдебиетінің Алтын қаламы қаңтарылды.

Жазуы тоқтады. Қаламының да, тағдырының да жазуы…
Мұхтар ағаның біздің «Орталыққа» деген ықыласы ерекше болатын. Суреткердің қазақ басылымдарының арасында Қарағандының облыстық газетіне деген бұл ілтипатына негіз болған бірнеше себеп бар. Өткен ғасырдың 60-шы жылдарында әдеби орта әлі мойындай қоймаған болашақ ұлы жазушының «Тазының өлімі» атты повесіне жаңаарқалық қаламгер Асан Жұмаділдин талдау жасап, ол пікірі ең алғаш «Орталықта» жарияланған екен. Одан кейін Мұхаңның «Орталыққа» деген кіршіксіз құрметінің жаңғыруына Арқа баспасөзінің қара нары, белгілі публицист Мағаш ағаның (Сембай) дәнекер болғанын жақсы білеміз. Мағаш аға өзінің ұстазы Нұрмахан Оразбековтің «Шыңғыс хан әлемді қылышпен жауласа, Мағауин қаламмен жаулайды» деген сөзін жиі айтушы еді.
Батыл жазып, өткір айтатын ұстанымы үшін «Мінезді газет» атанған «Орталық Қазақстан» газеті – Мұхтар Мағауиннің әйгілі «Шыңғыс хан» романын кітап болып басылмай тұрғанда-ақ әр санына үзінді жариялап, оқырманды үздіктіріп қойған жалғыз басылым. Сол «Шыңғыс хан» үшін газет «қара тізімге» ілініп, Мағаш аға редакторлықпен қош айтыса жаздаған кезі де болған. Сондай-ақ, Мұхтар ағаның біздің қоғамда үлкен резонанс тудырған қазақтан шыққан тұңғыш математик, Алаш көсемі Әлімхан Ермеков туралы жазбасы қазақ басылымдарының ішінде «Орталықта» ғана жарияланды.
Өзінің біздің басылымға, жалпы Арқадағы әдеби ортаға деген ерекше ыстық ықыласын рухани бауыры Мағауия Сембайға берген «Ғасырлар тоғысындағы құбылыс» атты сұхбатында: «Орталық Қазақстан» газетінде «Шыңғыс ханнан» үзінділер, басқа да шығармаларым кітап болып басылмай жатып, жарияланып келеді. Өзі туралы да қалам сілтеп қоясыңдар. Рухани тамырларың құнарлы топырақтан нәр алып отыр ғой. Әріге бармай-ақ, Алаш арыстарының Арқа төсінде өмірге келіп, қазақ үшін өмірлерін сарп еткенін айтсам, жетіп жатыр емес пе?! Сол арыстар салған сара жолдан адаспай бүгінге жеткен әдеби, рухани, мәдени орталарыңа разымын», – деп тәптіштейді.
Одан кейін жазушының 75 жылдық мерейтойында «Қазақ әдебиеті» газетіне берілген топтамалардың арасынан жерлесіміз, белгілі әдебиеттанушы, профессор Жансая Жарылғаповтың пікірін ерекше бағалап кетті. «Биылғы менің мерейтойыма арналған «Қазақ әдебиетіндегі» мақалалардың ішінен Жансая Жарылғапов деген жастың пікірі бәрінен оқшау көрінді. Осы аяқ алысынан-ақ, мықты әдебиеттанушының екпіні байқалады» деген байыпты бағасы Қарағандының әдеби ортасын бір сілкінтіп тастап еді-ау…
Бүгін мұхиттың арғы жағынан жеткен суық хабарды естіп, есеңгіреп отырмыз. Тек қазақ әдебиетінің ғана емес, тұтас Түркі әлемінің төріне жайғасып, бас ұстап, бата беретін абызы көшіп барады. Миллиондаған қазақ бір-біріне көңіл айтып жатыр. Мұхтар аға енді «Орталыққа» хат жолдамайды… Қандай өкінішті?!
Әлеуметтік желі күңіреніп тұр. Бірі барша қазаққа көңіл айтып жатса, енді бірі «Туған жерден топырақ бұйырар ма екен?» деп алаңдайды. Алаңдамайық! Ол қазағының жүрегіне жерленеді!
Бақұл болыңыз, Баршатаста туып, бар әлемге қазақ әдебиетінің қасиетін танытқан Алаштың Алтын қаламы!

Ерсін МҰСАБЕК

Сообщение Ол қазағының жүрегіне жерленеді появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

Үйсін мен Арғын,
Керей,
Адай ұлы –
Һас Сақтай Халық болдық қалай ірі!
Көшіртіп дінді арабқа Көк Тәңірден,
Адами жолға салдық анайыны.
Жүргенде ат үстінде көзге ілмеп ем
Жабысып жерде жүрген жабайыны.
Қазақтан қай жұрт осы аруақты,
Түркіден басқа ел осы қалай ұлы?!
Мағжан – Бекзат жұртым, маңқылдап кеп,
Басыңа қалай шықты малай ұлы?!
Жатырда жанталасып жатыр білем,
Тоныкөк, Тоқтардайын талай ірі.
…Алтыауыз, алтыбақан – ағайыны,
Кеудесін керінеген Абай үні.
Аузынан Бөкейханов Әлиханның
Бүгін кеп түскендейін бар айыбы, –
Алланың бетін елге бұрамын деп,
Алаштың боздап отыр Мағауині!
– Мен! – дейді – Алаш ұлы!
Адам ұлы!
Мейірім жоқ адамда, Алла, ая мұны.
Бүгіні көзге қораш көрінген соң,
Аңыз ғып айтады ылғи баяғыны.
Осынау алты Алашқа аян үні, –
Өзі – ұлы,
Өзінен де Абайы – ұлы,
Жыр болған жылқышыға, қойшыға сөз,
Қазақтың, қайран, Мұхтар Мағауині!
Алаштың адамзатта азалы өңі,
Сонысымен асқақ ол, ғажап еді!
Абай, Мағжан, Әлихан әр жағында,
Мағауинің бар еді бер жағында,
Тәңіріңе тәуба де, Қазақ Елі!

Серік АҚСҰҢҚАРҰЛЫ

Сообщение Қош бол, Мұхтар аға! появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

Естеріңізге сала кетейік, бүгін таңда белгілі жазушы Мұхтар Мағауин АҚШ-та 85 жасқа қараған шағында дүниеден озды.

Материалды әзірлеген Аида РАХЫМҚҰЛОВА

Сообщение Жазушы Мұхтар Мағауиннің қайда жерленетіні белгілі болды появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

— Арыстан ӘКЕМ фәниден бақиға аттанып кетті, АҚШ-тың Мерилэнд штатындағы үйінде, бала-шағасының ортасында, 2025 жылғы қаңтардың 9-ы, жергілікті уақыт бойынша сағат 19:55–те (Қазақстан уақыты бойынша қаңтардың 10-ы, сағат таңғы 5:55), — деп жазды ол.

Мұхтар Мұқанұлы Мағауин 1940 жылы 2 ақпанда бұрынғы Семей облысы, Аягөз ауданы, Баршатас ауылында дүниеге келген. Тарихшы, жазушы, филология ғылымдарының докторы, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты және Қазақстанның Халық жазушысы.

Қазақ әдебиетінің классигі, көптеген тарихи романдардың авторы 85-ке қараған шағында өмірден өтті.

Сообщение Жазушы Мұхтар Мағауин дүниеден өтті появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

Тәбияға жаратқан,

Қырық сан қара қалмақты

Жарлығына қаратқан;

Айбалтасын алтынменен булатқан,

Алапасын арттырып,

Арпалап атты қунатқан;

Лабашы деген бір елді

Антыменен улантқан,

Еренші мен Серенді

Тозғындатып шулатқан,

Періштесін жұрт үстінен дулатқан…»

Абылай хан дүниеден көшкенде қазақтың ұлы жырауы Бұқар осылай толғайды. Бұл – жай ғана жоқтау емес, Абылайдың қазақ тарихындағы орнын бағамдау.

Замана ұраншысы атанған Бұқар жырау Абылай ханның ақылман кеңесшісі, қабырғалы биі болды. Қазақ қауымының бар тілегі бір арнаға тоғысқан шақта Абылай сияқты кемеңгер тұлғаның тарих сахнасына шығуы кездейсоқ емес десек, дәл осы кезеңде Алаш жұртының өр рухын айғақтаған Бұқар жырау сияқты сөз дарқанының дабыл қағуы да табиғи заңды құбылыс.

Ел мүддесінен бөтен тілегі болмаған Бұқар жырау Абылай ханды сөзімен жебейді, ісімен қолдайды, Абылай тұлғасын жұртқа кеңінен танытып, Абылай саясатын ел ішінде насихаттайды. Бұл ретте жыраудың Абылай атына қарата айтылған толғаулары шын мәнісінде бүкіл Алаш жұртына арналған болатын. Қолма-қол халық арасына тарап, жатталып, жырланып отырған Бұқар толғаулары Абылайды ғана көтеріп қоймайды, қазақ рухын көтереді, елдік санаға, ұлт бірлігіне қызмет етеді.

Абылайға қатысты Бұқар сөздерінің айрықша өтімділігінің бір себебі, бұл — жалған мадақ, жөнсіз қолпаш емес. Бұқар еркін сөйлейді, тура айтады, жалпы жұртқа белгілі шындыққа негіздей отырып, көкейдегі ойын көркем толғайды.

«Ай, Абылай, Абылай,

Сен мен көргенде

Тұрымтайдай ұл едің», – деп бір кетеді;

«Абылай атың жоқ еді,

Сабалақ атпен жүр едің» деп бір кетеді.

Абылайдың жасында түйе баққанына дейін айтады. Билікке бірден жетпегенін, жұрт иесі, құдіретті әмірші болып отыруы – қалың қазақтың, айбынды жұрт, аруақты батырларының арқасы екенін ескертеді.

Бірақ осының өзі ханды насихаттаудың бір көрінісі. Сондай ауыр тағдырды бастан өткерген, қарапайым малшы кебінен сәулетті хан дәрежесіне жеткен Абылайдан асыл кім бар, Абылайдан жақын кім бар деген ой түйеді жырауды тыңдаған, көкірегінде саңылау бар қазақ баласы.

Абылай жай ғана әмірші емес, еліне айрықша еңбегі сіңген кемеңгер әмірші.

«Елу жасқа келгенде

Үш жүздің баласының

Атының басын бір кезеңге тіредің» –дейді Бұқар, Абылайға қарата айтқан сөздерінің

бірінде. Тағы бірде:

«Алтын тақтың үстінде

Үш жүздің басын құрадың,

Жетім менен жесірге

Ешбір жаман қылмадың,

Әділетпен жүрдіңіз,

Әдепкі іске кірдіңіз» – дейді

Жырау Абылай билігінің күшеюі бүкіл Қазақ Ордасының қайта ұйысуының белгісі, елдің береке-бірлігінің артуы, күш-құдіретке жетуі деп біледі.

«Сен Еңсегей бойлы Ер Есім ханның бір түстігіне де жарамайсың», – дейді екен Бұқар Абылайға, Алаш жұртының ежелгі заманы туралы кеңес айта отырып. Бұл да қайрау, биікке мегзеу.

Рас, Абылай тұсында қазақтар баяғы Қасым хан, Есім хандар заманындағы күш-құдіретіне жете алмады, замана ағымы, тарих еншісі солай болды, бірақ Абылай Қазақ Ордасын дәл өз кезеңі үшін мүмкін болған деңгейге көтерді, керек десеңіз, қисынсызды қиыстырды, болмасты болдырды.

Бұқар мұны да жақсы түсінеді. Сол тұстағы қазақ ахуалына қанағат айтып, Абылай өкіміне бас ұрады, Абылай салтанатына тамашалай қарайды.

«Жұлдызың туды-ау оңыңнан,

Жан біткен еріп соңыңнан,

Он сан алаш баласын

Аузыңа құдай қаратып,

Жусатып, тағы өргізіп,

Жұмсап бір тұрсың қолыңнан.

Ақтан болды-ау күніңіз,

Арсы менен күрсіге,

Тайталасты үніңіз!» – дейді.

Ойшыл Бұқар замана ағымын, дәуір кейпін нақты таныған еді. Жоңғар – үйреншікті жау, ежелден теке-тірес келе жатқан ел, қиын болса да, шешілетін түйін, ақтабан-шұбырындының аяғы ұлы жеңістерге ұласты. Бірақ қазақ халқының басына төнген қара бұлт айықпады, қайта қоюлана түсті.

Елдің болашағы үшін ең үлкен қауіп – Ресей империясы еді. Түрік халықтарының ескі шежіресін танып өскен, Қазан хандығының қалай құлағанын, бұдан соң Еділдегі Ноғай Ордасының қалай тозғанын білетін, жері шектес туысқан башқұрт жұртының басына түскен кепті көзімен көрген Бұқар Ресейдің Қазақстанды да біржола отарлау тарабындағы жоба-жоспарларын жақсы таниды. Шекарада тыныштық сақтау, ашық қақтығыстан бой тарту қажетін айтады. Сонымен қатар, саны басым, қаруы кемел орыс отаршылдарының түпкі саясатын да ашып көрсетеді, қамыға отырып, келешек ауыр күндерден сақтандырады.

Абылайға арнап, ел-жұртына қарата айтқан бір толғауында Бұқар жырау асқан көрегендікпен келешек күнді – тәуелсіздіктен айрылып, отар болатын қаралы заман сұлбасын айқын сызып көрсетеді. Сәуегей жырау былай депті:

«Қарағай – судан қашып,

Шөлге біткен бір дарақ,

Шортан – шөлге шыдамсыз,

Балықтағы бір ғарақ.

Ойлама шортан ұшпас деп,

Қарағайға шықпас деп!

Күн батыста бір дұшпан,

Ақырда шығар сол тұстан.

Өзі сары, көзі көк,

Бастығының аты поп,

Күн шығысқа қарайды,

Шашын алмай, тарайды,

Құдайды білмес, діні жоқ,

Жамандықта міні жоқ,

Затсыз, тексіз жөн кәпір,

Аузы-басы жүн кәпір,

Жаяулап келер жұртыңа,

Жағалы шекпен кигізіп,

Балды май жағар мұртыңа,

Жемқорларға жем беріп,

Азды көпке теңгеріп,

Ел қамын айтқан жақсыны

Сөйлетпей ұрар ұртына;

Бауыздамай ішер қаныңды,

Өлтірмей алар жаныңды,

Қағазға жазар малыңды,

Есепке салар барыңды,

Еліңді алар қолыңнан,

Әскер қылар ұлыңнан;

Тексізді төрге шығарып,

Басыңа ол күн туғанда,

Теңдік тимес құлыңнан.

Бұл айтқан сөз, Абылай,

Болмай қалмас артыңнан,

Есті, міне, қартыңнан!»

Ұлы жыраудың бұл қасыретті болжауы толығымен расқа шықты.

Бұқар сол заманда қазақ жұртына төнген екінші бір қатер – шығыстан ентелеген Мәнжу-Цин империясына көзқарасын да ашып айтқан, оның арыдан ойлаған терең саясатының мәнін әйгілеген.

Екі ел арасында тыныштық орнап, сауда қатынастары күшейіп, алыс-беріс молая бастаған кезде Бұқардың толғағаны бар:

«Шүршіт жатыр Арқада,

Барын көлдің басында.

Егін салып қасында,

Ақылы жоқ сол қазақ

Атын сатты кәпірге.

Ылау атын мінген соң,

Күнін, түнін бір етіп,

Бір күн жетер сол көпір;

Жаушылыққа шығар ол,

Елшілікке барар ол,

Түрі момын болар ол,

Құлан қайда семірсе,

Жынын сонда төгер ол.

Егер шүршіт келмесін,

Егер шүршіт келсе бір,

Қабырғаңды күйретіп,

Жон-жұмыңнан сөгер ол!»

Құдіретті көршілермен бейбіт отыру, татулық сақтау жағында болған Бұқар жырау Түрік қағанаты заманындағы ойшылдарымыз сияқты, табғаш-шүршіт жұртымен алыстан сыйласқан жөн деп біледі. Саны көп, қолы ұзын қауымды ел ішіне енгізбей, аңыс аңдап отырсаң ғана тәуелсіздігіңді сақтайсың дейді.

Бұқар, әрине, шар тараптан төніп келе жатқан тұманды көре тұра, шындықты жасырмады. Бірақ осыншама торыға отырып, болашақтан баз кешпейді, көршілес хандық, бір кездегі құдіретті жұрт ойраттар сияқты қазақ халқы да жер бетінен жойылады деген қауіп айтпайды. Елдің рухын көтерер, белдігін бекітіп, күш-қуатын арттырар игі істер жайында толғанады. Жоңғарға қарсы күрестің ерлік шежіресін еске түсіре отырып, жұртқа тұлға болған билер мен батырлар салған жолды үлгі етіп тартады. Ел бірлігін ту етіп көтереді.

Алдымен бір орталыққа бағынған берік билік қажет, хан жарлығын қастерлеу керек дей келе, жұрт ішіндегі бауырмалдық, татулық – ең берік қорған, ең үлкен ырыс екенін айтады.

«Мұсылманның баласы

Сірә бір кеңес құрыңыз,

Бір ауызды болыңыз», – дейді.

«Өлетұғын тай үшін,

Қалатұғын сай үшін

Қылмаңдар жанжал-ерегес», – дейді.

Хан, сұлтандар арасындағы билікке талас, ру-тайпалар арасындағы өзара бақастық ақыр түбінде ешкімге опа бермейтінін, жекелеген адамдар үшін ғана емес, бүкіл ордалы жұрт үшін оңалмас апатпен аяқталатынын нақты айғақтау үшін, ойрат ұлысының қайғылы тағдырын мысалға келтіреді.

’Кеше, қара қалмақ бүлерде

Бозылардың билігі

Бұлыт-бұрқан болысты,

Буыршындай тіздесті,

Жамандықты іздесті,

Бірін-бірі күндесті;

Жаулаған ханын қара оңбас,

Хан қисайса бәрі оңбас,

Ханын қалмақ жаулаған,

Сүйткен қалмақ оңбаған:

Сол қалмақтың жұрты еді-ау,

Үш Қарқара, Көктөбе,

Иті де ұлып қалмаған…’’

Бұл толғау Абылай ордасында, қазақ жұртының қалмақтардан қайтып алған ата-мекені Үш Қарқара, Көктөбе өңірінде айтылған көрінеді. Қазіргі Алматы облысының Кеген ауданы, кеше ғана, 1616 жылғы дүрбелең кезінде азаттық үшін көтеріліс туы тігілген, Мұхтар Әуезовтің «Қилы заман» романына арқау берген қасиетті қоныс, жер өтікені; егер күні бүгін Үш Қарқара ғана емес, Алтайдан Атырауға дейін, Қызылжардан Жетісайға дейін Алаштың оты жанып, түтіні шығып тұрса, қазақ өзінің елдік санасынан айрылмай, қайтадан ту көтерсе, ол – Бұқар жарықтық айтқан:

«Маң-маң басып жүріңіз,

Байсалды үйге түсіңіз,

Айнала алмай ат өлсін,

Айыра алмай жат өлсін,

Жат бойынан түңілсін,

Бәріңіз бір енеден туғандай болыңыз!” – деген өсиеттің далаға кетпегені, сол, өз заманында-ақ әулие атанған ұлы жырау алқаған:

«Еңбек қылған ел үшін,

Жауда кеткен кек үшін,

Қазақтың абырой-арына

Сарып қылған бар күшін»

аруақты азаматтардың ұрпақ болашағын айқындаған игі істерінің көрінісі.

Бұқар – қазақ халқының рухани тарихындағы ең үлкен ойшылдардың бірі. Ұлы жырау замандас қауымның, бел-белес кезеңнің кекейкесті мәселелерін көтерумен ғана шектелмейді. Өзінің бірталай жырларында адам табиғаты, уақыт өлшемі, дәуір сыры, әлем мен болмыс туралы толғанады. Кісі өмірі, оның өтпелі кебі Бұқарды терең ойларға жетелейді. Абылай ғұмырбаянын бала кезінен бастап сөз ете отырып, әрбір адамның кім болуы, қандай дәрежеге жетуі өзінің жеке басының қасиетіне байланысты деген түйін шығарса, жалпы адам атаулының өмір өткелдерін жас кезеңдеріне байланысты сыпаттай келе, тіршіліктің мәні туралы ой түйеді. Адамның күш-қайраты кемеліне келіп тұрған жастық шағын айшықты бояулармен сыйпаттаса, қайрат қайтқан кәрілік кезеңін өмірдің өшуінің көрінісі ретінде бейнелейді, бір кісінің ғұмыр жолындағы екі дәуірді салғастыра, шендестіре отыра жалпы адамзат болмысы туралы қорытынды жасайды, кез келген пенденің өтпелі ғана тіршілік иесі, ғаламның кішкентай бір бөлшегі екенін айғақтайды. Өмірі шектеулі адам түгілі, жансыз табиғаттың өзі өшіп, өніп, қайта жаңғырып отырады дейді жырау.

Дүниеде мәңгілік ештеңе жоқ.

«Айналасын жер тұтқан

Айды батпас демеңіз,

Айнала ішсе таусылмас

Көл суалмас демеңіз…

Құландар ойнар қу тақыр

Қурай бітпес демеңіз…»

Адам өліп, өшкенде, табиғат жаңғырып жатқанда, сол ғаламның бір көрінісі ғана болып табылатын қоғам да үздіксіз өзгерістерге түсіп отыруы анық. Бұқар уақыт озған сайын заманның да басқа тарихы бар жыраулар поэзиясының серек шыңы ғана емес, түйінді ұйтқысы болды. Сонымен қатар, Бұқар жырау арғы түбі көне түрік заманына барып тірелетін ұлы әдебиетіміздің мың жарым жылдық ұзақ тарихындағы ең ұлы тұлғалардың бірі.

Жыраудың мұрадан тыс жеке басына келсек, оның өмірі туралы сақталған деректер онша мол емес. 1668 жыл шамасында туады, жас кезінде, Әз-Тәуке ханның заманында аты шығады; Қазақ Ордасы ұйпа-тұйпа болып, Ақтабан-шұбырындыға ұшыраған кезде көптеген қиындық көреді, көлеңкеде қалады; Абылай – сұлтан көтеріліп, ел билігіне жеткен шақтан бастап, Бұқар да бүкіл Қазақ Ордасының ақылгөй жырауы болып танылады: ел билеу ісіне араласады, жасының ұлғайғанына қарамастан, Абылай бастаған жорықтарға да қатысып отырады; 1781 жылы көктемде Абылай ажал жастығына бас қойғанда қасында болады. Сондағы зарлы толғауы:

«Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан ханым-ай,

Қайырусыз жылқы бақтырған ханым-ай,

Қалыңсыз қатын құштырған ханым-ай,

Үш жүзден үш кісі құрбанға шалсам,

Сонда қалар ма екен қайран жаның-ай!»

Жасы жүзден асып отырған қарт жырау Абылайдан соң көп ұзамаса керек. Бұқар жыраудың асыл сүйегі Баян-Ауланың бір пұшпағы – Далба тауында, қазіргі Қарағанды облысының шегінде тыным тапқан.

Ұлы жырау өзінің Абылай ханды жоқтауын былай тәмамдайтын:

«Ғаділдігін Наушаруан ғаділге жеткерген,

Жомарттығын Атымтай жомартан  өткерген,

Имандының ісіне қарап бет берген,

Бір Құдайдың дидарын,

Сен көрмесең, кім көрер,

Табандасқан дұшпанға

Күнінде қылыш шауып өткерген!»

Бұқар жыраудың өзінің қылышы – өткір сөз еді, аталы жыр еді. Сол сөз, сол жыр тек қазақ халқының тіршілік-мүддесіне ғана қызмет етті. Ұлы жырау қазақ поэзиясын жаңа белеске көтерді, өзінің заманын, көне күндердің өшпес рухын таңбалап, туған халқының көркемдік танымының, ақыл-парасатының айғағы ретінде тарихқа енді.

Иә!

«Бір Құдайдың дидарын,

Сен көрмесең, кім көрер!»

Бұқар бұ дүниеде де мәңгілік. Соның айқын көрінісі – ұлы жыраудың ғасырлар шегінен көктей өтіп, біздің заманға жеткен, күн озған сайын тұлғалана, тереңдей беретін, халқына қадірі арта түсетін асыл шығармалары.

Мұхтар Мағауин,

1993 жыл

Сообщение Ұлт ұраншысы появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

Мақаңның «Қу тақтайды сөйлеткен Аман» очеркі тым шағын. Газеттің бір бетінің үш ширегіне жетер-жетпес. «Очерк жанры тасада қалуда, қайта жан беру қажет» деп еді бірде өзі.

Тақырыптағы «қу тақтай» дегеніне онша көңілім толған жоқ басында. Алайда, кейін ойлана келе, автордың бұлай деуінің өрескелдігінен гөрі шындықты бетке айтуды мұрат еткені басым екенін ұққандай болдым. Домбыраны қу тақтай деп ұғатындар аз болмаған, қазір де аз емес. Қу сөзінің қазақта мағынасы көп-ау. Қу – әбден құрғаған, бойында бір тамшы да суы қалмаған, таза қасиетіне ие болған затты білдіреді. Қу деп махаббаттың символы аққуды да айтамыз. Діни догматика домбыраны шайтанның «қу ағашы» десе, Қашаған ақын домбыраның бар затының кемелдігі мен шеберлігін, рухани тазалығын ашып әрі ақтап, әрі әспеттеп берген.

Очерк шағын болғанымен жүгі ауыр екен. Алдында меңзегендей сағаттың үлкен-кішілігі емес, сайманы түгел әрі әрбірі өз орнында тұрып, уақыт шіркінді дұрыс шамалауға мүмкіндік беруі маңызды. Сағат үшін асқан жылдамдық та, тым сабырлы баяулық та қажет емес. Зиянды. Сол сияқты шағын жанрдағы шығармалар да романдарға бергісіз өз айтарларынан жаңылмауы керек.

Мағауия журналистің де елге, жұртқа, ақыр аяғында өзіне-өзі айтарын шағын жанр арқылы көздеуі бір бұл емес. Және бекер емес. Өзі де өзге де аса қадір тұтар Мұхтар Мағауинді «Құбылыс» деп тани тұра, осы тақырып аясында сонарды басып, текті түптеп, жадыны жаңғырта отырып, құбылысын шап-шағын көлемге сыйғызған. Мұнысы сараңдығынан емес, сарабдалдығынан болар. Біз болсақ кетер едік, қалқып-шалқып, тым алыстан орағытып.

Домбыра шебері Аман Сәдуақасовқа арнаған очеркінің кейіпкерлер галереясы зор. Бір кейіпкері бір кейіпкерін көлегейлемейді, бірін-бірі сәулелендіреді. Ішінде жандысы да, жансызы да бар. Жандыдан жалғыз ұлының бойына қазақы қасиет, күйшілік өнер дарытамын деп алыстағы Аққорадан қашықтағы Қарағандыға домбыра жасатуға арнайы ат арылтқан әкесі, осы жолда талай оқиғаны көріп, көңіліне түйіп, куәгер болған өзі, қос жанары шешектен ағып, тас соқыр болғанда саусақтарына көз біткен Төлеубек ақсақал, бүгінгінің қас шебері Аман, әке өнерін мұра етпек ұл Рахат, әзірге санасымен емес, түйсігімен домбыра ішегіне жармасып жүрген немере Әміре.

Жансыздан бас кейіпкері домбыра болса, оның ішегін, тиегін, құлағын қалай айтпай кетсін. Осылар очерктің үш бөлігіне атау болып әрі түрлі символикалық мәнді құбылта жариялап тұр. «Ішекте» іштегі шер қозғалар жайттар қозғалса, Аманды тілге «тиек» еткендей болып, талай дүниенің тиегін ағытқан. «Құлақта» құлағың болса, құйып ал дейді!

«Ішекте» «үкімет рұқсат берген бес қойдың ішінен» бір ісек сойылады. Осы жарым сөйлемнің мағлұматы қандай қою. Үстірт айтылғандай болғанымен кеңестік солақай саясаттың сырын ашып тұр. Ешкінің аяғының желі бар, бағуы қиын жануар екенін бір-ақ ауыз сөзбен қайырып, малшы тұрмысынан толымды сурет берген.

Құжынаған қала халқының ішіндегі ауылдас адамдарының неліктен туған жерін, кең жазира даласын, ата-баба мекенін тастап шыққанына баланың миы жете бермеуі де рас. Мәлім де, беймәлім себептер кейін ашылады. Олар 32-нің ашаршылығы, 37-нің қуғын-сүргіні еді. Қалаға тұяқ іліктірген қазақтың біразы жан сақтаған, іліктіре алмағаны ақсүйек болған.

Очеркте уақыт пен кеңістік мол қамтылған. Қарқаралы мен Ақсораңнан бірдей дерлік қашықта, Арқаның сансыз сары адырларының тылсым қойнауларының біріне жасырынған Аққорадан бастап, Азия мен Еуропаны көктей өтіп, сонау Америкадан бір-ақ шығасыз. Әрине, ескі де жаңа Қарағанды, Копайгород, кешегі Осакаров, бүгінгі Ақтоғай, Ағыбай батыр ескерткіші орнатылған Балқаш, Әміре ән шырқаған Париж, өзінің асқақ «Менін» қазағына арнаған Мұхтар Мағауиндай ұлы жазушы сол миссиясын алаңсыз орындамаққа, жалпақ жұрттың мезі қылар сөзінен аулақ болмаққа Чехия асып, біршама уақыт табан тіреген Прага, одан соң мұхит асып әзірге қоныс тепкен Вашингтон аталады.

Ғарышкерлер Тоқтар Әубәкіров, австриялық Франц Фибек те очеркте жүрген соң, әрине шексіз ғарышқа да көтерілесіз.

Абай да «еркеленіп шыққан сөзімен» дәл өзінің өлшеулі жерінде, қиюы келіскен қырында тұр.

Әңгіме, домбыра жайында болған соң күй сүлейлерінен Байжігіт, Қызай, Нияз, Тәттімбет, Тоқа, Құрманғазы, Мағауия Хамзин, Нұрғиса Тілендиев, Уәли Бекенов, Қаршыға Ахмедиаров бар, әрине.

Әншілерден Ақан, Біржан, Мәди, Әсет, Әміре, Құрмаш Ыбышев есімдерін кездестіреміз. Соған орай әрнеге ой жүгіртеміз. Бір масаттанып, бір суынамыз. Бұл дүниеге кімдер келіп, кімдер кетпеген! Сол алыптардың қатарында аты аталған Құрмаш қандай бақытты! Прагада ән салған Құрмаш. Салдыртып жүрген Мақаң. Мұқтар ағасының алдында. Вашингтонда болды ма екен? Болса, сөзсіз ән салады.

Жаны барға бергісіз, рух көтерер «Қосбасар» күйлері, Байжігіттің қашаған күйлері, «Тоқырауын толқындары», «Елім-ай», жеті нота, шанақтан шыққан сан алуан дыбыстар…

«Ми», «фа» дыбыстарының аралығында керемет бір үзілмей естілетін дыбыс бар екен. Байжігіт күйлеріндегі қашаған пернедегі сауып алу әдісі арқылы екі перненің арасынан сұқ саусақпен ғана алынатын «ми» мен «фа» дыбыстарының арасындағы сиқырлы дыбыс! Еуропалық нотаға ілікпеген әлде сыймаған сегізінші дыбыс! Тәттімбеттің «Азамат қожа» күйінде де бұл дыбыс саусақпен жалатып қана алынады екен. Ардаби Мәулетұлының дерегі бұл. Мақаң соған сүйенеді де тағы бір дүниенің ұшын көрсетіп кетеді. Бұл не ғажап дыбыс?! Қызығушылық та, ынтызарлық та осындайдан оянары сөзсіз!

Ақын-жазушы, зерделі зерттеушіден «нағыз қазақ – домбыра» деген ұлы ақын Қадыр, Тәкен Әлімқұлов, Сәкен Жүнісов, Ақселеу Сейдімбек, Мұхтар Мағауин, Таласбек есімдерін түзген. Ұлы болса да, Еуропаға құл болған Азияның шерін айтам деп он жылға сотталып кете барған ақын Бүркіт Ысқақов та еске алынған.

Күйші, әнші туралы жазғандарына тоқталып: «Бәрінде әнші мен күйші бар. Домбыраларын жасаған шеберлер жоқ», – дейді. Жай ғана хабарлай салатын жайт емес. Өкініш, күрсініс, қайғы, мұң, шарасыздық қатар булығып келетін жайт. Алайда, қаламгер экспрессияға бой алдырмайды. Леп белгісін емес, нүкте қояды. Көп нүктеге татитын, леп белгісіне бергісіз жалғыз нүкте. Ноқат. Иә, ғаламның өзі осындай бір ноқаттан, жалғыз-ақ нүктеден бастау алыпты-мыс. Бір ноқаттан жаралған, жаратылған деген болжам бар. Негізі ноқаттың өзі де болмаған уақыт болған уақыт тарихында. Ноқаттың пайда болуы бергі тарих. Ендеше ноқатты көрмеген, оған назар аудармаған пенденің одан зорды көрдім, білдім, сездім дегені шынайы емес болар.

Шебердің шебері ғана бойында қайда жасырынғаны беймәлім сиқырмен тудырған әр домбыра ерекше жәдігер болып табылады. Кейде домбыраға ат та қойылады. Нұрғиса Тілендиевтің Дариға атты домбырасы болған. Мұны да Мақаң назарға салады.

Міне, көрдіңіз бе, бәрін қамтығандай болып отырып, сол қымбат сый – домбыраны жасаған шеберді тағы да ұмыта береміз. Домбыра дүниеге өзінен-өзі келетіндей көреміз. Домбыраның тағдыры оны жасаған шебермен тамырлас болуы керек. Біз осыны естен шығарып аламыз. Тіпті назарға ала бермейміз.

Мақаңның осы бір очеркі осындай түйіндерге алып келеді. Нешеме түйткілді түбімен қопара көтереді.

«Алақанынан жып-жылы бір леп сездім. Жұмылып кеткен көзін қарай алмадым. Дәтім бармады…», – дейді. Ақсақалдың домбыраның бетқақпағын жонып, дәл қиюластырғанын көреді. «Сол күннен бастап, шебердің қос шырағы саусақтарының ұшында тұрғандай көрінеді маған», – дейді. Осы әңгімесін тарқатқанда Аман шебер де алақандарын ашып, саусақтарына қарай беріпті. Бәлкім, ол өзі де толық сезе бермеген алайда, бойында бар бір құдіретке сол сәтте ғана назар аударған болар. Аудартқан байқампаз журналист Мағауия.

Қас шебер Аман Сәдуақасовтың қолынан шыққан домбыраларды сыйға алғандар қатарында әуелі композитор Нұрғиса Тілендиев, күйшілер Қаршыға Ахмедиаров, Уәли Бекеновтер содан соң, президент Нұрсұлтан Назарбаев, ғалым Шәкір Ыбыраев, ғарышкер Тоқтар Әубәкіров бар екен. Тағы қаншама домбырасы кімнің қолында жүр, кімнің қолы жетті, кімнің қолы жетпеді, қай мұражайда тұр ол өзінше бір зерттеуді қажет етпек.

Мақаң күй шертуде шыңға шықпағанмен, жоқ іздеуде көп жұрттың алдын орайды. Ол домбыраның киесін іздеуде, домбыра шеберін қанатының астына алар иесіне іздеу жариялауда. Табылса игі!

Әлимсақтан бері келе жатқан қазақтың қашан пайда болғанын дауға айналдырған жұрт көп бүгін. Бүгінгі күні қолда бар қазақтың көне домбырасы V-VI ғасырларда жасалыпты. Алтай тауының солтүстігінде ұзындығы 120, ені 60 км Қарасу көлі, ал сол көлдің шығыс солтүстігінде тау жолбарысының мекені аталған Кербез таудың қойнауындағы бір үңгірден 2007 жылғы шілдеде табылған. Қазіргі Моңғолияның Манхан өлкесі бұл. Домбыра қарағайдан, пернелері қайыңның, тобылғының, ұшқаттың қабықтарынан екен. Мойны мен шанағында түркінің қашау жазуы бар. Бұл аспаптың суреттемесін Қаржаубай Сартқожа ежіктеп берген. Оның түйеқобызға да, өзге қобызға да ұқсамайтынын, мойны жіңішке, перенелері бар екенін, домбыра екенін дәйектеген. Шебері кім екен деп сұрарсыз. Әрине, қазақ деп айтар едім мен. Алайда, Алла әуелі домбыраны жаратып, содан соң домбыра қазақты жаратқан болуы да мүмкін. Ұлы ақын Қадыр Мырза Әлі бекер айтты дейсіз бе, аузына Алла салған сөзді айтқан ғой. Не десек те, қазақ пен домбыра етене, егіз, кіндігі бір. Сақ бабаларымызда екі мың жыл бұрын сондай аспап болғанын да ұмытпаңыз. Қос шекті домбырасының өзі бірнеше мың жылды қамтитын қазақтың кіндік шешесі болғысы келетін жұрттардың көбінің жасы бірнеше ғасырдан аспайтыны еске түскенде езуге күлкі үйіріледі.

Мағауия Сланбекұлы да Англия парламентінің төріне әспеттеліп ілінген қой жүнін, екінші дүниежүзілік соғыстың тауқыметін бөліскен, байырғы Астархан аумағында ескерткіш орнатылған қос түйені және тағы басқа бүгін көпшілік мән бере бермейтін дүниелерді жазғандағы мұраты қазағының барын қастерлеп, жоғын түгендеу. Ол нені жазса да, осы жолдан бір ауытқымайды. Ол шағын шығармаларымен-ақ оқырманды терең шыңырауға бойлатып, заңғар шыңға шырқата біледі. Тек зейінді бола біліңіз. Жоқшының жоғын табуға септесіңіз.

Болат СЫЗДЫҚ,

заң ғылымдарының кандидаты, доцент.

Қарағанды экономикалық университетінің аға ғылыми қызметкері.

Сообщение ЖАНЫ НӘЗІК, ЖАНАРЫ ЖІТІ ЖОҚШЫ появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.

(Қаламгер Мағауия СЕМБАЙДЫҢ «Қу тақтайды сөйлеткен Аман» атты шығармасы хақында)

     Бүгінде ешнәсеге таңданбайтын болдық. Бұрын сұлулыққа сүйсіну немесеерекше бір көрініске таңырқау – сол құбылысты танудың, соған баға берудің белгісіндей болушы еді. Жақсылық атаулыға бәрі бірдей жаппай қуанып, жамырай сүйсініп жататын. Бүгінгілердің аузынан ондай сөзді алу да, көңілінен қуат табу да қиын. Бәрінің көкірегін «Е, онда тұрған не бар, білімі төмен, бітімі болымсыздар таңырқаса, таңырқай берсін. Өзімізден мықты ешкім жоқ», – дейтін астамшылық жаулап алған сияқты. Менің ойымша, адам сүйсіну мен таңырқау қасиетінен ада болған сәтте-ақ әрекетке бар да, сезінуге жоқ роботқа айналады. Роботтан «жақсының жақсылығын айт, нұры тассынды» күту қиын.

    Ал, менің «нұрын тасытқым» бар. Себепкері – әріптес дос Мағауия Сембайдың жуырда ғана «Орталық Қазақстан» бетінде жарық көріп, жарқын сезімге бөлеген «Қу тақтайды сөйлеткен Аман» атты шығармасы. Ойы орамды, тілі құнарлы, тақырыбы соны осы туындысына автор «очерк» деген айдар тағыпты. Қайран очерк! Бір заманда журналистиканың ең төре, ең төбе жанры болып еді ғой. Оған екінің бірі, егіздің сыңары қалам тарта бермейтін. Білекті батырлар ғана «ала өгіздей мөңірете» алар қара садақтың қайыс адырнасындай ол кез-келгеннің икеміне көне қоймайтын. Сол «қайыстың» көр-жер тастайтын қойманың шаң басқан бір қуысында қурап жатқанына жиырма бес жылдың жүзі болған… Енді, міне, арада ширек ғасыр өткенде шіріді, құрыды деген бұйымың «Қу тақтайды сөйлеткен Аман» болып шиыршық атып шыға келеді, – деп кім ойлаған?!

    О, қаламға біткен қыңырлық, қаламгерге біткен қайсарлық! Осылай өлгенді тірілтіп, өшкенді жандырар болсаң, жасай бер, жарқырай бер, – дегім келді сол сәтте. Фельетон болса бір жөн, «итжеккенге» құдай текке айдалып кете барған жанрдың қотанына қатып оралғанына қуандым. Оралғанда айдауда жүргендей арып-ашпай, қоңды пішінмен қайырылғанына тоғайдым. Сөйтіп, құрығы құтты жылқышы секілденген Мағау журналистиканың жал-құйрығы қаба бір жанрын қағаберістен қақпалап әкеп үйіріне қосты. Ендігі міндет – үйренісіп кеткенше жал-құйрығына шаң тигізбей мәпелеу. Яғни, жасы боп, жасамысы боп тағы бір осындай он сан очеркті өмірге әкелу. Күйшілік өнердің көне аспабы домбыра мен сол аспапты жасайтын шебердің жайын шертпе күйдің шеріндей төгілдірген «Қу тақтайдың…» мысалы осыған меңзейді. Қос жанары бірдей суалған атасы Төлеубектің әлдебір ағашты сипалай отырып домбыра жонғанын шикі бала кезінде көрген болашақ редактор «сол кезден бастап, шебердің қос шырағы саусақтарының ұшында тұрғандай көрінеді маған», атадан сый болып келген сол домбыра шын шебердің қолынан алған тұңғыш бұйымым еді, – деп толғайды. Бұл сөздердің астарында әрі атаға деген құрмет, әрі осындай тағы бір шеберді қашан кездестіремін деген аңсар да жатқан сияқты. Сол аңсар – сол Аманмен Мағауия арада ондаған жыл өткенде ғана кездескен…

   Очерктің өн бойында бебеулеп тұрған бір күй – аталар өтті-кетті, енді осы аспаптың қадіріне жетіп, қаңқасын құрастыра алар кім бар, үрдісті үзіп алмас па екенбіз деген дегбірсіз сұрақ. Авторды арғы-бергі жазба мұраларда күміс көмей әнші мен дәулескер күйшілер жөнінде ғана мағлұматтар кездесіп, ал, сол өнер жұлдыздарының қолындағы қоңыр қаздың үніндей күмбірлеген аспапты кім жасағаны туралы мәліметтің жұтаңдығы да толғандырған. Шынында да, алты алашқа аты мәлім Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет сынды саз саңлақтарының талғамынан шығып, талабынан табылған хас шеберлер хақында қайсымыз не білеміз?! Білмесек, бұл да бір олқы түсіп, опырылып жатқан тұсымыз емес пе?! Тіпті, шығармаларында күй мен күйшілік өнерін көп күйттеген Ақселеу ағамыздың өзінен аталған сұрағымызға анық жауап табу қиын. Мұның бәрі жұртымызға тән салғырттығымыз бен салақтығымыздың салдары екенін сезінген автор аталған еңбегінде сол олқылықтың орнын толымды бір бейнемен толтыруға тырысыпты. Кіммен дейсіз ғой…

   Ол – бес жасынан домбыра ұстап, кейін дәулескер күйші Мағауия Хамзиннен тәлім алған, тәлім ала жүріп сал домбыраның сымбат-бітіміне назар аударып, өзі де домбыра жасауға бейіл болған, бейіліне Ақсораңның аршасы мен қарағайы бекемдік берген, сол бекемдігі хас шеберлікке ұласып, республикалық «Үкілі домбыра» сайысында үш рет жүлделі орын алған, Нұрғиса Тілендиев, Уәли Бекенов және Қаршыға Ахмедияров сынды саңлақ ағалардың биік бағасын иеленіп, Құрманғазының 175 жылдығы тойында жасаған домбырасы мұражайға өткен, енді біреуі Елбасына сыйлыққа ұсынылған бүгінгінің буыны былқылдаған шебері – Қазақстанның жалқысы, қалған кеңістікте екеу-үшеудің бірі Аман Сәдуақасов.

   Мағауия кейіпкері Аманның қарекет-кәсібін кестелегенде оны баяғыда өткен Төлеубек атасының ісін лайықты жалғастырып келе жатқан зерделі шәкіртіндей сезініп, аса жылылықпен суреттейді. Он саусағынан мөрі тамған шебер атасы туралы әңгіме сәтінде Аман «алақанын ашып, саусақтарына қарай берді» деген жолдарды оқығанда өзің де толқып кеткеніңді аңғармай қаласың. Аман неге саусағына үңілді? Әлде ол маңдайдағы қос шырағынан басқа, Төлеубек атасы құсап саусағынан да көз іздеді ме екен?! Әсте олай емес. Бұл – оның алыс заманда өткен ата аруағын ардақтауымен қатар, солардан қалған аманат-іске лайықты бола алар ма екенбіз деген ізеттілік белгісі болатын.

    Автор хас шебердің қолынан шыққан домбыра дыбысын ісмердің өз шертісінде тыңдай отырып, шанақтан төгілген алуан үннің атын кемі жиырма сөзбен жетелепті. Кезінде Әбдіжәміл Нұрпейісовтің де Арал теңізі толқындарының атау-түрін алпысқа жеткізгені бар. О, күрмеуі көп шығармашылық әлемінің тылсымға толы тірлігі! Анда Аралдан шыққан ақсақал толқынның пәленбай түрін түгендеп жатса, мұнда біздің Мағауия домбырадан төгілген үннің түр-түрін моншақша тізуде. Бұл қаламгер қауымының ұлысы болсын, кішісі болсын әуелейтін әлемі ортақ болғаннан кейін, лебіздері де ұқсай береді екен-ау, Аралдың асты-үстін сүзген қариямыз «қасқа» болғанда, Қарқаралының қарағайынан шабылған домбыраның дыбысын қозыдай көгендеген біздің баланың «төбел» шыққаны жөн болған, – деп қуандым. Білгенге бұл да бір жақсы ырым. Ұлылармен ойлау жүйең, сөйлеу мәнерің зәуімде бір қатарласып қалудың өзі де ғанибет қой.

    Автор біз сөз етіп отырған очеркінің материалдарын саусақтан сорып, немесе көр-жерден құрастырып әлек болмаған. Тақырыбын біліп, танымын түгендегені төтенше байқалады. Дерекке мығым, детальға бай. Сөйлемді тез де жатық құратын адам ғана жазушы бола алады, – деп Мағауин ағасы айтқандай, қалыптасқан қағілез де қапысыз стилінен әсте жаңылмаған. Қара сөздің қаймағын қалыңынан сыпырып, молынан шалқиды. Содан да шығарма жүрдек оқылады. Бұл – баспасөз саласында қызмет істейтін көптеген әріптестеріміздің қаламында кездесе бермейтін қасиет. Әйтеуір, ауылдың ажарлы тіліне қаныққаны бар, Шерхандай шерінің тоқпағынан тосылмай өткені бар Аллам оны әлгіндей шалағайлықтан қағас ұстапты. Қою тіл, қомақты ойдың жетегінде отырып, бір Аманның ғана емес, домбыра жасау өнерінде еңбегі еленбей, аты аталмай кеткен бұрын-соңғы шеберлердің де жоғын жоқтапты. Сөйтіп, бас кейіпкер Аманның образындағы штрихтар арқылы әншісі мен күйшісін қадірлей білген жұрт солардың қолындағы аспаптың да авторы бар екенін ұмытпаса екен деген ойды әдемі меңзепті. Домбыра шертуге өзі де шет емес ол батыр ағасы Тоқтар Әубәкіров пен бағылан көкесі Мұхтар Мағауинге де осы Аманның домбырасын сыйға тартқан. Қазір Прагадан Вашингтонға жылып қонған Мұхаң бауыры Мағауияның қолынан осы бапты домбыраны алып тұрып бүкіл қазақ даласымен қауышқандай тебіренген екен.

    «Қу тақтайды сөйлеткен Аманда» есімі аталған маманның айғақтауы бойынша, «ми» мен «фа» ноталарының арасында Байжігіт күйлерінде кездесетін, қашаған пернеден сұқ саусақпен ғана сауып алатын дыбыс бар көрінеді. Ал, ондай дыбысты кез-келген қара домбырамен емес, Амандай шебер жонған дара домбырамен ғана ілуге болатыны айтпасақ та түсінікті. Осы арада қазақтың маңдайына сыймай кеткен дарабоз әншісіне арнап жазған аза өлеңімде «жеті нота жетпей қап ер Батырхан, сегізінші нотада кетті үзіліп» деп жазғаным есіме түсті. Әрине, біздікі ақындық шалқу. Бірақ жақсы домбырамен сегізінші нотаны да баурап алуға болатынына сенгің келеді

    Сөзімізді шиыра келгенде, Мағауия Сембай аталған очеркі арқылы күйші мен әншіні ғана елеп, ал, солардың қолындағы аспапты жасаушының есімін ескере бермейтін ескі сырқатымыздың бетін ашып, сауапты шаруа жасапты. Құдая, тәубә, бүгінгінің Құрманғазысы, Тәттімбеті, Байжігіті – менмін дейтін күйші, бүгінгінің Біржаны, Ақаны, Әсеті, Мәдиі – менмін дейтін әнші болса, соған лайық аспап жасап беретін шебер де бар екен. Бірақ шанағы шешен үнге үйездеген домбыраларын көп қабатты үйдегі пәтерінде жасайтын шеберге арнайы шеберхана керек-ақ. Мәдениет басқармасы, мүмкін, мәмілеге келер. Келмесе, ұстаз шәкіртсіз қалар. Шәкіртсіз қалса, өнер өшер. Автордың осы уайымына біз де қосыламыз.

   Көркем әңгіменің мәртебесіне көтерілген осы очеркінде Мағауия он саусағынан өнер тамған шеберлердің арқасында атадан келе жатқан ісімерлік дәстүрдің үзілмегеніне тәубешілік етіп, сол бабалар төккен тердің бір тамшысы – бүгінгі Аман деген қортындыға келеді. Тағы да ойыма осыдан он жыл бұрын жазылып, «Төр» атты кітабыма шығып кеткен «Тамшы» атты өлеңімдегі «Шыңдар, сен де шікіреймей шамаңды ұқ, Құмдар, сен де бүкіреймей бағаңды ұқ. Тамшының да өз тамшысы болады, Сол тамшыға тілейтінім – амандық.», – дейтін шумақ оралды. Ал, Мағауия осы бір құнан қойдың сүбесіндей еңбегін «Осы тамшыдан айырлып қалмайық», – деп аяқтапты. Менде қара өлең, онда қара сөз түрінде тоғысқан ортақ ой, орнықты түйін. Кездейсоқтық па, заңдылық па?! Қайсысы болса да қабыл аларлық құбылыс.

Абзал БӨКЕН

Сообщение АСПАПТА ДА АВТОР БАР появились сначала на «ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті.